ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ Shah Mohammad ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਮ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ 1846 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਹੋਈ ਜੰਗ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲਾ ਸਰੋਤ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ

• ਉਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕ ਮੌਲਾ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਲ 1780 ਤੋਂ 1862 ਦੱਸੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੱਗ ਗਈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਟਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਮ ਸੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।
• ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਲੜਾਈਆਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲੀ।
• ਉਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਗ਼ਮਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਜਤਾਇਆ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਕਰਕੇ ਰਾਜ ਢਹਿ ਗਿਆ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮਿਲ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
• ਡਾ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਨੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਤੱਥ ਰੋਜ਼ਨਾਮਚਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪਰਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਡਾਇਰੀ ਹੈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰਲਾਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਦਰ, ਜਿਵੇਂ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਡੋਗਰਿਆਂ ਦੀ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਹੈ।

ਯਾਦ ਅਤੇ ਅਣਦੇਖੀ: 1973 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਮਾਲ ਮਹਿਕਮੇ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਖੂਹ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੀ ਸਿਲ ਲੱਭੀ, ਅਤੇ 1973 ਅਤੇ 1978 ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਹੋਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2005 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਘਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਟਰੱਸਟ ਅਤੇ ਵਡਾਲਾ ਵੀਰਮ ਦਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹਨ।