ਸਰ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ

ਸਰ ਫ਼ਰੈਡਰਿਕ ਕਰੀ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਿਵਲ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸੀ ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਮੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ: ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਮਗਰੋਂ ਦਾ ਬੰਦੋਬਸਤ, 1848 ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਬਗ਼ਾਵਤ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਣਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 1799 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਬਲੂਮਜ਼ਬਰੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ 1820 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਫ਼ੌਰਨ ਸੈਕਟਰੀ ਵਜੋਂ ਉਹ 1845 ਤੋਂ 1846 ਦੀ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1845: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਮੇਜਰ ਜਾਰਜ ਬ੍ਰੌਡਫ਼ੁੱਟ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਿਆ ਦੇ ਖੱਬੇ ਕੰਢੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਬਜ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• ਮਾਰਚ 1846: ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ 16 ਮਾਰਚ 1846 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੰਧੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਕਸ਼ਮੀਰ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ 1847 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਬੈਰੋਨੈੱਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• 16 ਦਸੰਬਰ 1846: ਭੈਰੋਵਾਲ ਦੀ ਸੰਧੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰੀ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਕੱਢ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਸੰਧੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਮਾਰਚ 1848: ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਉੱਤੇ ਗਏ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਦੀ ਥਾਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਬਣਿਆ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1848: ਜਦੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਵਧਾਈ ਗਈ ਉਗਰਾਹੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉੱਤੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕਰੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰਦਾਰ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਂਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ, ਭੇਜੇ। ਉਹ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਕਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਝਿੜਕਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ “ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਬੇਵਫ਼ਾ ਫ਼ੌਜ” ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੇ ਕਰੀ ਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਬਰਟ ਐਡਵਰਡਜ਼ ਨੂੰ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।
• 1848: ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮਨਘੜਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭੱਤਾ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਤਿਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੇ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ 13 ਸਤੰਬਰ 1848 ਨੂੰ ਪਾਸਾ ਬਦਲ ਲਿਆ।
• 1849: ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ 29 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰੀ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਮੰਗੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲਾਰੰਸ ਸਮੇਤ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਉਹ 1853 ਵਿੱਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪਰਤ ਗਿਆ, 1854 ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ 1857 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਅਕਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਸਤੰਬਰ 1875 ਨੂੰ ਸਸੈਕਸ ਦੇ ਸੇਂਟ ਲਿਓਨਾਰਡਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਲਾਹੌਰ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ ਚਲਾਉਣ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸਰਕਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ।