ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਦੀ ਲੜਾਈ

ਕੌਣ: ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਸਰ ਹਿਊ ਗੌਫ਼ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ। ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 14,000 ਬੰਦੇ ਅਤੇ 66 ਤੋਪਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 30,000 ਬੰਦੇ ਅਤੇ 62 ਤੋਪਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਗੌਫ਼ ਆਪ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 40,000 ਸਮਝਦਾ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਘਣੇ ਕੰਡਿਆਲੇ ਝਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਰਸੂਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਗੌਫ਼ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਦੀ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਸਿੱਖ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਝਾੜਾਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਵਿੱਚ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਝੜਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਗਈ। ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਤੋਪਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕੱਟੀਆਂ ਗਈਆਂ। 24ਵੀਂ ਫੁੱਟ ਦੇ 231 ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 266 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕੁੱਲ ਨਫ਼ਰੀ ਦਾ ਲਗਭਗ ਅੱਧ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 29 ਵਿੱਚੋਂ 14 ਅਫ਼ਸਰ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਸ਼ਾਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਗੌਫ਼ ਪਾਣੀ ਲਈ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਹਟਾ ਲਈਆਂ, ਅਤੇ ਗੌਫ਼ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਕੰਪਨੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰ ਤੋਪਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਈ। ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵੀ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਖੋਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 40 ਵਿੱਚੋਂ 28 ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈਆਂ। ਕੰਪਨੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਲਗਭਗ 2,300 ਬੰਦੇ ਸੀ, ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ 14,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਛੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਨੇ ਮੈਦਾਨ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਰਹਿਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਿਹਲਮ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚਕਾਰ, ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਲੜਾਈ ਨੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਦਮਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰਾਂ ਨੇ ਗੌਫ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਨੇਪੀਅਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਦੋਂ ਗੌਫ਼ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਲੜਾਈ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਗੌਫ਼ ਦੀਆਂ ਅਨਾੜੀ ਚਾਲਾਂ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਸ ਧਾਕ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੱਟ ਵੱਜ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

ਇਸ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।