ਬਿਪਨ ਚੰਦਰ

ਬਿਪਨ ਚੰਦਰ (24 ਮਈ 1928 ਤੋਂ 30 ਅਗਸਤ 2014) ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਪੜ੍ਹਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਢੰਗ ਘੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਫ਼ੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਵੰਡ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਛੱਡਣਾ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਟੈਨਫ਼ੋਰਡ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਮੈਕਾਰਥੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤੇਜ਼ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪੀਐੱਚਡੀ ਕੀਤੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ; ਪ੍ਰਭਾਤ ਪਟਨਾਇਕ ਦਾ ਸੋਸ਼ਲ ਸਾਇੰਟਿਸਟ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ, ਅਤੇ 1969 ਤੋਂ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਟਰ ਫ਼ਾਰ ਹਿਸਟੌਰੀਕਲ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਵਟਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐਮਰੀਟਸ ਰਹੇ। 1993 ਵਿੱਚ ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗ੍ਰਾਂਟਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ 2004 ਤੋਂ 2012 ਤੱਕ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰਭਾਤ ਪਟਨਾਇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਾਮਰਾਜ-ਵਿਰੋਧੀ ਸੋਚ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲਾ ਯੋਧਾ ਕਿਹਾ।

ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਦ ਰਾਈਜ਼ ਐਂਡ ਗ੍ਰੋਥ ਆਫ਼ ਇਕਨਾਮਿਕ ਨੈਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ ਇਨ ਇੰਡੀਆ (1966); ਨੈਸ਼ਨਲਿਜ਼ਮ ਐਂਡ ਕਲੋਨੀਅਲਿਜ਼ਮ ਇਨ ਮਾਡਰਨ ਇੰਡੀਆ (1979); ਕਮਿਊਨਲਿਜ਼ਮ ਇਨ ਮਾਡਰਨ ਇੰਡੀਆ (1984)।
• 1985: ਇੰਡੀਅਨ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਜਲਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ; ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਟਾਈਮਜ਼ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ, ਜੋ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਅਲੂਮਨੀ ਆਰਕਾਈਵ ਨੇ ਮੁੜ ਛਾਪਿਆ)।
• ਇੰਡੀਆਜ਼ ਸਟਰੱਗਲ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ (ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ) ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਸਿੰਸ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ (1999, ਮ੍ਰਿਦੁਲਾ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਆਦਿਤਿਆ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ)।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 2016: ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁਲਾ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਇੰਡੀਆਜ਼ ਸਟਰੱਗਲ ਫ਼ਾਰ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਸ ਦੇ ਅਧਿਆਇ 20 ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੂਰਿਆ ਸੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ “ਇਨਕਲਾਬੀ ਅੱਤਵਾਦੀ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਇਰਾਨੀ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖ ਕੇ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਰਾਨੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਾ “ਅਕਾਦਮਿਕ ਕਤਲ” ਕਿਹਾ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਵਾਲੇ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੇਗੀ (ਦ ਨਿਊਜ਼ ਮਿੰਟ, 28 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ ਵਜੋਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ 1985 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਹਿਸਟਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਵਾਦ ਕਰਕੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ।