ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ

ਜੇਮਜ਼ ਐਂਡਰਿਊ ਬਰੌਨ ਰੈਮਜ਼ੇ, ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮਾਰਕੁਇਸ, 12 ਜਨਵਰੀ 1848 ਤੋਂ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1856 ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਣਾਏ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਪ੍ਰੈਲ 1812 ਨੂੰ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਕੈਸਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ 19 ਦਸੰਬਰ 1860 ਨੂੰ ਹੋਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1848: ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਸਿੱਖ ਗਵਰਨਰ ਮੂਲ ਰਾਜ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਬੀ. ਜੇ. ਹਸਰਤ ਦੀ ਲਿਖੀ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਇੱਕ ਸਥਾਨਕ ਮਾਮਲਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ਾਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਵੱਲ ਛੇਤੀ ਕੂਚ ਨਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਅਸੰਭਵ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਟਾਲੀ ਰੱਖੀ ਤਾਂ ਜੋ ਗੜਬੜ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕੌਮੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਸਾ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
• ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੇ ਲਾਰੰਸ ਜੇਮਜ਼ ਦੀ ‘ਰਾਜ’ ਵਿੱਚੋਂ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਜੰਗ ਮੰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ “ਪੂਰੇ ਬਦਲੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ” ਮਿਲੇਗੀ।
• ਨਵੰਬਰ 1848 ਤੋਂ ਫ਼ਰਵਰੀ 1849: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲਾਰਡ ਗੌਫ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਹਨ 22 ਨਵੰਬਰ 1848 ਨੂੰ ਰਾਮਨਗਰ, 13 ਜਨਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ।
• 29 ਮਾਰਚ 1849: ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਾਇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾਉਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੈਬਨਿਟ ਨੇ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਰਾਇ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਭੇਜੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸੀਕਰਟ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਬੋਰਡ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਕੇ ਇਹ ਕਦਮ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।
• ਬਾਲਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਗੱਦੀ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ 1850 ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 8 ਮਾਰਚ 1853 ਨੂੰ ਬਪਤਿਸਮਾ ਦੇ ਕੇ ਈਸਾਈ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1854 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• ਕੋਹਿਨੂਰ: 1849 ਦੀ ਸੰਧੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਤਿੰਨ ਮੁਤਾਬਕ ਹੀਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਮਹਾਰਾਣੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸੀ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਸੰਧੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਵਾਈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਹੀਰੇ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦੀ ਲੁੱਟ ਮੰਨਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ 3 ਜੁਲਾਈ 1850 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ 1851 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੇਟ ਐਗਜ਼ੀਬਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ ਡੌਕਟ੍ਰਿਨ ਆਫ਼ ਲੈਪਸ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਸਿੱਧੇ ਵਾਰਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕੰਪਨੀ ਕੋਲ ਚਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾ, ਜੈਤਪੁਰ, ਸੰਬਲਪੁਰ, ਝਾਂਸੀ ਅਤੇ ਨਾਗਪੁਰ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਰੇਲਵੇ, ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਡਾਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਇੰਜਣ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਾਲਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਾ ਤਾਜ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਖੋਹ ਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਰੇਲਵੇ, ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਅਤੇ ਡਾਕ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਗਰਮ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਵਜੋਂ।