ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਟੈਂਪਲ, ਪੰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸ ਦੀ ਡਿਉਢੀ ਦੁਆਲੇ ਵਸਿਆ।

ਇਹ ਕਿਸ ਨੇ ਉਸਾਰਿਆ। ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ 1577 ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਖੁਦਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਉਸਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 28 ਦਸੰਬਰ 1588 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਰੱਖੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਮੰਗੀ। 16 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਬਣੇ।

ਹਮਲੇ ਅਤੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ

• 1740: ਮੱਸੇ ਖ਼ਾਨ, ਇੱਕ ਰੰਘੜ ਰਾਜਪੂਤ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਜੋ ਕੋਤਵਾਲ ਸੀ, ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਾਚੀਆਂ ਦੇ ਨਾਚ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 11 ਅਗਸਤ 1740 ਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਮੁਕਾਇਆ।
• 1757: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ 11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• 1762: ਦੁੱਰਾਨੀ ਨੇ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਹਰਿਮੰਦਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 30 ਨਿਹੰਗ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਦੁੱਰਾਨੀ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ: ਇਮਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਲਿਆ। 1849 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਧਾ ਆਪ ਚਲਾਇਆ, ਅਤੇ 1920 ਤੱਕ ਕੰਟਰੋਲ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਕੋਲ ਰਿਹਾ।
• ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ੌਜ 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਈ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹ ਇਮਾਰਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 1986 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂ ਇਮਾਰਤ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ। ਅਲ ਜਜ਼ੀਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 400 ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿੱਖ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਿਸ ਕੋਲ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਨੇ 1920 ਵਿੱਚ ਕੰਟਰੋਲ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਅਤੇ 1925 ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੂਨ 2024 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹਮਲੇ ਦੀ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਈ, ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।