ਸਰ ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ

ਸਰ ਜੌਨ ਮੈਲਕਮ (1769 ਤੋਂ 1833) ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਕਾਟਿਸ਼ ਸਿਪਾਹੀ, ਡਿਪਲੋਮੈਟ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੀ। ਉਹ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ, ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਸੰਧੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ।

ਸੰਧੀ। 1805 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮਰਾਠਾ ਸਰਦਾਰ ਜਸਵੰਤ ਰਾਓ ਹੋਲਕਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਨਾਹ ਲਈ, ਤਾਂ ਮੈਲਕਮ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 1 ਜਨਵਰੀ 1806 ਦੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਸੰਧੀ ਦਾ ਪਾਠ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਮੈਲਕਮ ਨੇ ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਖ਼ਾਸ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਤੈਅ ਕੀਤੀਆਂ। ਸਰਦਾਰ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੂਰੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਵਜੋਂ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ। ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਹ ਹੋਲਕਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 30 ਕੋਹ (ਲਗਭਗ 60 ਮੀਲ) ਪਿੱਛੇ ਹਟਾਉਣਗੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸਬੰਧ ਤੋੜ ਲੈਣਗੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ੌਜ ਬਿਆਸ ਤੋਂ ਹਟਾ ਲੈਣ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਵੜਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਾ ਖੋਹਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਰਦਾਰ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ।

ਕਿਤਾਬ। ਸਕੈੱਚ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1810 ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਰਿਸਰਚਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1812 ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਤਵਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ। ਜੌਨ ਲੇਡਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੁਸੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਿਯਰ ਉਲ ਮੁਤਾਖ਼ਰੀਨ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਅਧੂਰਾ-ਜਿਹਾ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 2 ਮਈ 1769: ਡਮਫ਼ਰੀਸਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਬਰਨਫ਼ੁੱਟ ਵਿੱਚ ਜਨਮ।
• 1782 ਤੋਂ 1783: ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਦਰਾਸ ਪਹੁੰਚਿਆ।
• 1799 ਤੋਂ 1801: ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ।
• 1805: ਲਾਰਡ ਲੇਕ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀਆ ਤੇ ਹੋਲਕਰ ਨਾਲ ਸੰਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
• 1 ਜਨਵਰੀ 1806: ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕੀਤੀ।
• 1812: ਸਕੈੱਚ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਪੀ।
• 1827 ਤੋਂ 1830: ਬੰਬਈ ਦਾ ਗਵਰਨਰ।
• 1833: ਮੌਤ; ਚੈਂਟਰੀ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਬੁੱਤ ਵੈਸਟਮਿੰਸਟਰ ਐਬੀ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।

ਮੈਲਕਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ (ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਐਂਟਰੀ) ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪਰਖ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਲਾਹੇਵੰਦ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਲਕਮ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮਝਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਘਟਾ ਕੇ ਆਂਕਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਮਾਲੀਏ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੇ ਨੋਟ ਕੀਮਤੀ ਹਨ। ਉਹ ਉਸ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਵਜੋਂ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ 1849 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲੈਣਾ ਸੀ।