ਜਨਰਲ ਕਲਾਡ ਔਗਸਤ ਕੋਰਟ

ਕਲਾਡ ਔਗਸਤ ਕੋਰਟ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲਗਭਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਸਤੰਬਰ 1793 ਨੂੰ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸੇਂਟ-ਸੇਜ਼ੇਅਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, 1813 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 1815 ਵਿੱਚ ਵਾਟਰਲੂ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1818 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਗ਼ਦਾਦ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਨ-ਬਤਿਸਤ ਵੈਂਟੂਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇਪਲਜ਼ ਦੇ ਵਾਸੀ ਪਾਓਲੋ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ 1827 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚੇ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਨੇ ਤੋਪਚੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਬੈਟਰੀਆਂ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਊਂਡਰੀਆਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਦ ਫ਼੍ਰਾਈਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਮੁੱਖ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਈਦਗਾਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਫ਼ਾਊਂਡਰੀ ਵਿੱਚ ਢਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਗੋਲੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ 30,000 ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਫ਼ਿਊਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 5,000 ਰੁਪਏ ਦਾ ਇਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਤਨਖ਼ਾਹ 2,500 ਰੁਪਏ ਮਹੀਨਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜਗੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ 1836 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।
• 1834: ਉਹ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 1837: ਉਹ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
• ਜਨਵਰੀ 1841: ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। 26 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਨੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਘਰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1841 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ।
• 5 ਅਤੇ 6 ਅਪ੍ਰੈਲ 1842: ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਜਨਰਲ ਪੋਲਕ ਦੇ ਲੰਘਣ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰੇ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ।
• ਸਤੰਬਰ 1843: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਤਲ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1843 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 1844 ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਫ਼ਰਾਂਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕੋਰਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਖੋਜੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਜਿਹਲਮ ਨੇੜੇ ਮਾਨਿਕਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਦ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਸੋਸਾਇਟੀ ਆਫ਼ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਏਸ਼ੀਆਟਿਕ ਲਈ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਮਾਨਿਕਿਆਲਾ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਜੇ. ਪ੍ਰਿੰਸੈਪ ਨੂੰ ਖਰੋਸ਼ਠੀ ਲਿਪੀ ਪੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਵਿੱਚ ਹੈ। 21 ਜਨਵਰੀ 1880 ਨੂੰ 86 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।