ਪਾਕਿਸਤਾਨ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਧਰਤੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਸਮਾਏ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਇਹ ਥਾਵਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਦੋਂ ਲਗਭਗ 35 ਲੱਖ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ।

ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਕੌਣ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ 2023 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 16,000 ਸਿੱਖ ਗਿਣੇ ਗਏ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੇ ਇੱਕ ਫ਼ੀਸਦੀ ਦਾ ਵੀ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਟਾਈਮ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਲਗਭਗ 500 ਪਰਿਵਾਰ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1947: ਵੰਡ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚਲੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਕਫ਼ ਬੋਰਡ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ 15 ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1968 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਘਟਾ ਕੇ 5 ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
• 1974: ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਨੇ 2018 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਸਾਲ ਦੀ ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਇਸੇ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਹੇਠ ਹੋਈ, ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਪੀਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।
• 9 ਨਵੰਬਰ 2019: ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ।
• 3 ਨਵੰਬਰ 2020: ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਪੀਐੱਸਜੀਪੀਸੀ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਵੈਕੂਈ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਬੋਰਡ (ਈਟੀਪੀਬੀ) ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
• 7 ਮਈ 2025: ਭਾਰਤ ਨੇ ਲਾਂਘਾ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 31 ਜੁਲਾਈ 2026 ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਬੰਦ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੌਣ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਈਟੀਪੀਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ ਹੇਠ ਬਣਿਆ ਬੋਰਡ ਹੈ, ਜੋ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਛੱਡੀਆਂ ਗਈਆਂ (ਇਵੈਕੂਈ) ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਈਟੀਪੀਬੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਹਨ।

ਕਿੰਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ। ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗਿਣ ਕੌਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। 2012 ਦੀ ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 175 ਵਿੱਚੋਂ 16 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸੰਗਤ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਨ; ਪੀਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ 21 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਚਾਲੂ ਦੱਸੇ; ਅਤੇ 2025 ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 151 ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ (ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ)।

ਸ਼ਰਧਾਲੂ। ਨਵੰਬਰ 2024 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 555ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਲਈ ਲਗਭਗ 2,550 ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਟਾਰੀ-ਵਾਹਗਾ ਰਾਹੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਗਏ, ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ 2,244 ਵੀਜ਼ਾ ਅਰਜ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 1,481 ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਵੰਬਰ 2025 ਵਿੱਚ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਗਏ, ਅਤੇ ਈਟੀਪੀਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।

ਵਿਵਾਦਤ ਥਾਵਾਂ। 2026 ਵਿੱਚ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੁਏਟਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਢਾਹ ਕੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਕੰਪਨੀ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਮੇਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਜਾਇਦਾਦ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੀ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਆਊਟਲੁੱਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ।