ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਫ਼ਤਿਹ

ਕੌਣ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਮਾਂਡਰ ਕੰਵਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਮਾਨ ਮਿਸਰ ਦੀਵਾਨ ਚੰਦ ਕੋਲ ਸੀ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਵੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ (ਨਿਹੰਗ) ਜਥਿਆਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਲੜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਹਾਕਮ ਨਵਾਬ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਸਦੋਜ਼ਈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਮੁਲਤਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ; ਛੇਵੇਂ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ, 1816 ਵਿੱਚ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਾਵੇ ਵਾਲੇ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1818 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਘੇਰਾ 1818 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਜੂਨ ਤੱਕ ਚੱਲਿਆ: ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ, ਸੁਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਬੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਗੋਲੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਬੇਅਸਰ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨੇ ਖ਼ਿਜ਼ਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੇੜੇ ਦੋ ਪਾੜ ਪਾਏ, ਇਸ ਲਈ ਬਿਆਨ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਚੁਣਿਆ। ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਪਾੜ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਲੈ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1818 ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਖ਼ਾਨ ਆਪਣੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਪਾੜ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 2 ਜੂਨ (ਬਿਕਰਮਜੀਤ ਹਸਰਤ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ) ਜਾਂ 20 ਜੂਨ 1818 (ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ) ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਮੁਲਤਾਨ, ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫ਼ਤਿਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1818 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿੰਧ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਉੱਥੇ ਟਕਸਾਲ ਖੋਲ੍ਹੀ ਗਈ। ਕੀਮਤ ਭਾਰੀ ਸੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਰੇ। ਤੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਮੁਲਤਾਨ ਮੁੜ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1848 ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੇ ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।