ਥਾਂ
ਲਾਇਲਪੁਰ (ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ)
ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਦਾ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿੱਖ ਖੇਤੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ 1907 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਇਕੱਠ ਇੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ।
ਲਾਇਲਪੁਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਹੈ, 1890ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ। ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੀ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਸਿੰਜੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ (1887 ਤੋਂ 1892) ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਬਰੌਡਵੁੱਡ ਲਾਇਲ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ (1890 ਅਤੇ 1895 ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ), ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ ਅਰਬ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫ਼ੈਸਲ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲਣ ਬਾਰੇ ਵੀ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਏਜੰਸੀ ਵਿੱਚ 1977, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵਿੱਚ 1979)। ਇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਘੰਟਾ ਘਰ ਦੁਆਲੇ ਅੱਠ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ।
ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਨੂੰ “ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਾਬਕਾ ਫ਼ੌਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਸੋਂ ਵਾਲੀ” ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਾਰ ਵੱਧ ਰਲਵਾਂ-ਮਿਲਵਾਂ ਹੈ: ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਮੇਤ ਸੱਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਵਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ਮੀਨ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਅਰਾਈਂ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ, 36 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਸੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1892: ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
- 1906 ਤੋਂ 1907: ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਤੋਂ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਲੋਕ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਨਾਬ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਰਚ 1907 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 27 ਸਤੰਬਰ 1907: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅੰਦੋਲਨ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।
- 1908 ਅਤੇ 1909: ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 1909 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ‘ਸੱਚਾ ਢੰਡੋਰਾ’ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
- 1947: ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਲਕੀਰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਮੁਲਤਾਨ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ “ਅਚਾਨਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੱਦੀ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਇਆ”। ਯੂਸੀ ਡੇਵਿਸ ਦਾ ਪਰਵਾਸੀ ਆਰਕਾਈਵ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿੱਖ ਭੱਜ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ, ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ।
ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ। ਲਾਇਲਪੁਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀ ਦੀ ਉਹ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖ 1947 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਗਏ, ਅਤੇ 1907 ਦਾ ਉਹ ਅੰਦੋਲਨ ਵੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਉਸੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।
ਸਰੋਤ
- Faisalabad, Wikipedia (founding, namesake, clock tower, renaming in 1979). en.wikipedia.org
- Punjab Canal Colonies, Wikipedia (Chenab Colony from 1892, allotments, 1907 unrest). en.wikipedia.org
- From Lyallpur to Faisalabad: A Historic Perspective, Associated Press of Pakistan. app.com.pk
- Ajit Singh (1881-1947), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- 1907 Punjab unrest, Wikipedia (the Lyallpur rally of March 1907). en.wikipedia.org
- Bhagat Singh, The Encyclopaedia of Sikhism (web edition at thesikhencyclopedia.com). thesikhencyclopedia.com
- Sundar Singh Lyallpuri, Master (1885-1969), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Punjab Boundary Commission, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Places (Lyallpur entry), Punjabi and Sikh Diaspora Digital Archive, UC Davis. punjabidiaspora.ucdavis.edu