ਪੌਂਗ ਡੈਮ

ਪੌਂਗ ਡੈਮ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਾਂਗੜਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਭਰ ਕੇ ਬਣਾਇਆ (ਅਰਥ-ਫ਼ਿਲ) ਡੈਮ ਹੈ, ਜੋ 133 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ 1,951 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਣੀ ਝੀਲ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਂਰਾਣਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਾਗਰ ਹੈ। ਕੰਮ 1961 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਡੈਮ 1974 ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਬਿਆਸ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੀ ਦੂਜੀ ਯੂਨਿਟ ਵਜੋਂ ਬਣਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੰਜਾਈ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।

ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਅਨੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਰਿਆ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡੈਮ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਕਾਂਗੜਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਂਗੜਾ, ਸ਼ਿਮਲਾ ਅਤੇ ਲਾਹੌਲ ਤੇ ਸਪਿਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਬਿਆਸ ਦੇ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਭਾਖੜਾ ਬਿਆਸ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ (ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ) ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ 15 ਮਈ 1976 ਨੂੰ ਬਿਆਸ ਦੇ ਡੈਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਲੈਣ ਲਈ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਮੇਤ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਪਾਵਰ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1961 ਤੋਂ 1974: ਬਿਆਸ ਉੱਤੇ ਡੈਮ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1 ਨਵੰਬਰ 1966: ਕਾਂਗੜਾ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 28 ਅਗਸਤ 2025: ਸੈਂਡਰਪ ਮੁਤਾਬਕ ਝੀਲ 1,393.36 ਫ਼ੁੱਟ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜੋ 1,390 ਫ਼ੁੱਟ ਦੀ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ, ਅਤੇ 94,845 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਬਾਹਰ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
• 4 ਸਤੰਬਰ 2025: ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨ ਉੱਪਰ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਝੀਲ 1,394.51 ਫ਼ੁੱਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 99,769 ਕਿਊਸਿਕ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ “ਲਗਾਤਾਰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ”। ਕਾਂਗੜਾ ਵਿੱਚ ਇੰਦੌਰਾ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਪੁਰ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• 5 ਸਤੰਬਰ 2025: ਡਾਊਨ ਟੂ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਅਮਨਦੀਪ ਸੰਧੂ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ 1966 ਦੇ ਐਕਟ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ 78 ਅਤੇ 79 ਦਰਿਆਈ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਵਾਰਸ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਅਤੇ ਪੌਂਗ ਹਰਿਆਣਾ ਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਲਈ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਘੱਟ ਥਾਂ ਬਚਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਰਾਇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਹੈ।

ਅੱਜ ਇਸ ਦੇ ਕੀ ਅਰਥ ਹਨ। ਸੈਂਡਰਪ ਨੇ 1 ਸਤੰਬਰ 2025 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਜਾਂਚ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬੀਬੀਐੱਮਬੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ, ਰੂਲ ਕਰਵ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਜਨਤਕ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੁਲਾਈ ਅਤੇ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਆਏ 9.68 ਅਰਬ ਘਣ ਮੀਟਰ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਉਂਦੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਦਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਪੌਂਗ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਾਣੀ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੌਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।