ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ

ਐਡਵਰਡ ਲਾਅ, ਲਾਰਡ ਐਲਨਬਰਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਰਲ ਆਫ਼ ਐਲਨਬਰਾ ਬਣਿਆ, ਫ਼ਰਵਰੀ 1842 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਨੇ 1844 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਸੱਦ ਲਿਆ। ਉਹ ਪੰਥ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਪਾਰ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।

ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 8 ਸਤੰਬਰ 1790 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਲਾਰਡ ਆਕਲੈਂਡ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਣ ਲਈ 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1842 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਬੁਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1842 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸੇਲ ਨੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਪੋਲਕ ਨੇ ਖ਼ੈਬਰ ਦੱਰਾ ਚੀਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਐਲਨਬਰਾ ਨੇ ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਮਗਰੋਂ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਖਿੱਚਣਾ ਸੀ।

ਸਿੰਧ। 1843 ਵਿੱਚ ਸਰ ਚਾਰਲਸ ਨੇਪੀਅਰ ਨੇ ਸਿੰਧ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਨੇ 17 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਮਿਆਨੀ ਅਤੇ 24 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਐਲਨਬਰਾ ਨੇ ਨੇਪੀਅਰ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੇਪੀਅਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਟਿੱਪਣੀ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ "ਬਹੁਤ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਭਰੀ ਬਦਮਾਸ਼ੀ" ਸੀ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਕਸੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਬਜ਼ੇ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿਵਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਵਧ ਗਿਆ।

ਸਤਲੁਜ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਨੂੰ ਲਿਖੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਕਤੂਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਹੋਮ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾਸੂਸਾਂ ਅਤੇ ਭੜਕਾਊ ਏਜੰਟਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਵਿਛਾਇਆ, ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਵਧਾ ਕੇ 11,639 ਜਵਾਨ ਅਤੇ 48 ਤੋਪਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ 35 ਟਨ ਦੀਆਂ ਸੱਤਰ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1844 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਨੀਤੀ ਜੋ ਵੀ ਅਪਣਾਈ ਜਾਵੇ, ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਖ਼ਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਬਚਿਆ ਸਮਾਂ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਪਰ ਚੌਕਸ ਤਿਆਰੀ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਨੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1842: ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1842: ਤ੍ਰੈ-ਪੱਖੀ ਸੰਧੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।
• 6 ਅਕਤੂਬਰ 1842: ਸੋਮਨਾਥ ਐਲਾਨਨਾਮਾ ਜਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨਰਮ ਲੱਕੜ (ਡੀਲ) ਦੇ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਸ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1843: ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• ਜੂਨ 1844: ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਡਾਇਰੈਕਟਰਜ਼ ਉਸ ਦੇ ਡਿਸਪੈਚਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਟਰੋਲ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਖ਼ਰਚਿਆਂ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੱਦ ਲੈਂਦਾ ਹੈ (ਡੀਐੱਨਬੀ)। ਉਹ 1 ਅਗਸਤ 1844 ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਜ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
• 22 ਦਸੰਬਰ 1871: ਮੌਤ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਥ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਸ ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਰਹੱਦ ਸੌਂਪੀ, ਜੋ ਜੰਗ 11 ਦਸੰਬਰ 1845 ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਕੀਤਾ।