ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ (ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨ), 1947

ਇਹ ਕੀ ਸੀ: ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ 3 ਜੂਨ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੇਠ ਬਣਾਏ ਗਏ ਦੋ ਪੈਨਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਬੰਗਾਲ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਰ ਸਿਰਿਲ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਸਨ। ਇਹ 30 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ, "ਹੋਰ ਕਾਰਕਾਂ" ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਹੱਦਬੰਦੀ ਕਰੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਕਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਮਾਲੀਏ, ਫ਼ੌਜੀ ਸੇਵਾ, ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿੱਖ ਦਾਅਵੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਕੌਣ ਸਨ: ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਜੱਜ ਸਨ: ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮਹਿਰ ਚੰਦ ਮਹਾਜਨ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਮੁਨੀਰ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ 8 ਜੁਲਾਈ 1947 ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕੋਲ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਹਫ਼ਤੇ ਸਨ।

ਸੁਣਵਾਈਆਂ: ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ 14 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਹੋਈ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਨਤਕ ਬੈਠਕਾਂ 21 ਤੋਂ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਦੀਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਹੇਠ ਚੱਲੀਆਂ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਫ਼ਰੁੱਲਾ ਖ਼ਾਨ, ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਚਮਨ ਲਾਲ ਸੀਤਲਵਾੜ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲੀਲਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਮੈਂਬਰ ਇੱਕ ਰਾਇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ ਅਤੇ 3 ਤੋਂ 6 ਅਗਸਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸੌਂਪੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਫ਼ੈਸਲਾ ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੂੰ ਆਪ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।

ਐਵਾਰਡ: ਇਹ 12 ਅਗਸਤ 1947 ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 16 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 17 ਅਗਸਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ)। ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ (ਪਠਾਨਕੋਟ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ) ਅਤੇ ਕਸੂਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਰੈੱਡਕਲਿਫ਼ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਲਗਭਗ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ (ਸਕਰੋਲ)।

ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਅਸਰ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲਗਭਗ 13 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਲਕੀਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ "ਖੜ੍ਹਵੇਂ ਰੁਖ਼ ਦੋ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ" ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਮਿੰਟਗੁਮਰੀ, ਮੁਲਤਾਨ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ ਜੋ ਕੌਮ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਦਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 50,000 ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਬਾਊਂਡਰੀ ਫ਼ੋਰਸ ਕਤਲੋਗਾਰਤ ਨੂੰ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ। ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵੀ ਨਾਖ਼ੁਸ਼ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਬਟਾਲਾ ਦੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਜਾਂ ਫ਼ਾਜ਼ਿਲਕਾ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਅਤੇ ਜ਼ੀਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: ਕਮਿਸ਼ਨ ਆਪਣਾ ਐਵਾਰਡ ਦੇ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਲਕੀਰ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਹੈ।