ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ
ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀਰ (1766) ਕਲਾਸੀਕਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ 1947 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾਇਆ।
ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1722 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ 1798 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਵਿੱਚ 1722 ਤੋਂ 1798 ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਇਨਫ਼ੋਬਾਕਸ ਵਿੱਚ 1799)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਾਫ਼ਿਜ਼ ਗ਼ੁਲਾਮ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵਸੇ, ਜੋ ਪਾਕਪਟਨ ਅਤੇ ਹੜੱਪਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਉਹ ਮਸੀਤ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਉਰਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1748: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ 1748 ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹਨਵਾਜ਼ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਵਤੀਰੇ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ।
- 1766: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲਕਾ ਹਾਂਸ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਅਤੇ ਰਾਂਝੇ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤਾ। ਮੁਸ਼ਤਾਕ ਸੂਫ਼ੀ, 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 2016 ਨੂੰ ਡਾਅਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬੈਂਤ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ 1180 ਹਿਜਰੀ, 1830 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਈਸਵੀ ਸੰਨ ਵਿੱਚ 1766 ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਬੈਂਤ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਚੱਲਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੈਂਤ ਜਾਅਲੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
- 1947: ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਮ ਅੱਜ ਆਖਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੀ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਰਸੀਦੀ ਟਿਕਟ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਕਸੂਰਵਾਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਥਾਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਈ ਰਸਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, 2024)।
ਪਿਛੋਕੜ। ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵੇ, ਜਦੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਸੱਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟਿੱਪਣੀਕਾਰ ਹੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੀਰ ਲੋਕ-ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਇਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਕ ਭੈਰਵੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਕਵੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਵੀ ਵੰਡ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜਸ਼ਨ-ਏ-ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- Punjab Notes: Heer Waris Shah: he composed it 250 years ago (Mushtaq Soofi, 15 April 2016), Dawn (copy on the Academy of the Punjab in North America site). apnaorg.com
- Waris Shah (life, dates, Heer 1766), Academy of the Punjab in North America. apnaorg.com
- Heer Waris Shah: 18th century cultural reflections, Pakistan Observer. pakobserver.net
- Remembering Amrita and her legacy (updated 31 October 2024), The Tribune. tribuneindia.com
- Waris Shah (family, teacher, Malka Hans, Abdali; used only where nothing better loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org