ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨੀਕਾਰ, ਐੱਮ.ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੇ ਦੋਹਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 2013 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫ਼ਰਾਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ 1707 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਦੇ 240 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜਮੋਹਨ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ 7 ਅਗਸਤ 1935 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਦੇਵਦਾਸ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਐੱਮ.ਕੇ. ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਅਤੇ ਸੀ. ਰਾਜਗੋਪਾਲਾਚਾਰੀ ਦੇ ਦੋਹਤੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1985 ਤੋਂ 1987 ਤੱਕ ਮਦਰਾਸ ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, 1990 ਵਿੱਚ ਜਨੇਵਾ ਵਿੱਚ ਯੂਐੱਨ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, 1990 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਰਾਜ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1997 ਤੋਂ 2022 ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਲਗਾਤਾਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਇਲੀਨੌਇ ਐਟ ਅਰਬਾਨਾ-ਸ਼ੈਂਪੇਨ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਉਹ 2009 ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਇਨੀਸ਼ੀਏਟਿਵਜ਼ ਆਫ਼ ਚੇਂਜ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾਜੀ: ਏ ਲਾਈਫ਼ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ ਜਿੱਤਿਆ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਟੇਲ: ਏ ਲਾਈਫ਼ (1990), ਗਾਂਧੀ: ਦ ਮੈਨ, ਹਿਜ਼ ਪੀਪਲ ਐਂਡ ਦ ਐਂਪਾਇਰ (2008) ਅਤੇ ਇੰਡੀਆ ਆਫ਼ਟਰ 1947 (2022) ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਪੰਜਾਬ: ਏ ਹਿਸਟਰੀ ਫ਼ਰਾਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਟੂ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ (ਏਲੇਫ਼, 2013) 1707 ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1947 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਤੱਕ ਦੇ 240 ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੀ ਹੈ। ਇਹ 1707 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟੱਕਰਾਂ, ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ, ਇੱਕ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ, ਅਤੇ 1947 ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੀ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਖੋਜ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇਲੀਨੌਇ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 18 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਪਾਟਿਲ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਨ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ)। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਦੀ ਲਿਸਟਿੰਗ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ, ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ, ਇਕਬਾਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਅਤੇ ਮੰਟੋ ਵਰਗੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਸਮੱਗਰੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗਾਂਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲਤੀਫ਼ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦ ਪੰਜਾਬ (1889) ਮੁਤਾਬਕ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ “ਤੰਬੂ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਘੋੜੇ” ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ ਵਜੋਂ 5,000 ਦਾ ਮਨਸਬ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਤੀਫ਼ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇਹ ਮਨਸਬ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਰਫ਼ਾਨ ਹਬੀਬ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਬੂਤ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਸੀ (ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ)।
ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਜਿਲਦ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ (ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ)।
ਸਰੋਤ
- Short biography of Rajmohan Gandhi, rajmohangandhi.com (author's website). rajmohangandhi.com
- Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten (the author's note on the book), rajmohangandhi.com (author's website). rajmohangandhi.com
- Punjab: A History from Aurangzeb to Mountbatten (listing, 1 Aug 2013), The Caravan. caravanmagazine.in
- Rajmohan Gandhi (birth and family), Wikipedia. en.wikipedia.org