ਸਰ ਆਰਚਡੇਲ ਵਿਲਸਨ

ਸਰ ਆਰਚਡੇਲ ਵਿਲਸਨ, ਪਹਿਲੇ ਬੈਰੋਨੈੱਟ, ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਬੰਗਾਲ ਆਰਮੀ ਦੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਨਰਲ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1857 ਵਿੱਚ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਖੋਹਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 3 ਅਗਸਤ 1803 ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੌਤ 9 ਮਈ 1874 ਨੂੰ ਹੋਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਦਰੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸਨ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਵੇਂ)। ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਕਾਲਜ ਐਡਿਸਕੌਂਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1819 ਨੂੰ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਬੰਗਾਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਸੈਕਿੰਡ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਵਜੋਂ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਸਤੰਬਰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 1825 ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1826 ਵਿੱਚ ਭਰਤਪੁਰ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ (ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ) ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ) ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 10 ਮਈ 1857: ਉਹ ਮੇਰਠ ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਕਮਾਂਡੈਂਟ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤੇ ਬਾਗ਼ੀ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ 27 ਮਈ ਨੂੰ ਮੇਰਠ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ, 30 ਮਈ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਝੜਪ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਲੀਪੁਰ ਵਿੱਚ ਬਰਨਾਰਡ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਜਾ ਮਿਲੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ; ਲਾਰਡ ਰੌਬਰਟਸ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ)।
• ਜੂਨ 1857: ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੁਮਕ ਰਿੱਜ ਪਹੁੰਚੀ। ਕੋਰ ਆਫ਼ ਗਾਈਡਜ਼ 9 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ 23 ਜੂਨ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਸਿੱਖ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ, ਲਗਭਗ 850 ਬੰਦੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚਿਆ (ਰੌਬਰਟਸ)।
• 17 ਜੁਲਾਈ 1857: ਬਰਨਾਰਡ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਫ਼ੀਲਡ ਫ਼ੋਰਸ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ। ਤਿੰਨ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੇਜਰ-ਜਨਰਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰ ਥੌਮਸ ਰੀਡ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕਮਾਂਡ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
• ਸਤੰਬਰ 1857: ਉਹ ਮਾੜੀ ਸਿਹਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲਗਭਗ 7,000 ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿੱਜ ਉੱਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 30,000 ਦੀ ਬਾਗ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਬੈਠੀ ਸੀ। ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਦਾ ਭਾਰੀ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ 4 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਨਜਫ਼ਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਜੌਨ ਨਿਕਲਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪੈਦਲ ਰੈਜਮੈਂਟਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ (ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ, ਰੌਬਰਟਸ)।
• 14 ਸਤੰਬਰ 1857: ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਲਾਰਡ ਰੌਬਰਟਸ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਦੁਪਹਿਰ ਹੌਸਲਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਮਿਲਣ ਮਗਰੋਂ ਵਿਲਸਨ ਚਿੰਤਤ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿੱਜ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ; ਨਿਕਲਸਨ ਨੂੰ ਇਸ ਖ਼ਿਆਲ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਅਜਿਹੀ ਨੌਬਤ ਆਈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਲਸਨ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਬੇਅਰਡ ਸਮਿਥ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਗੱਲ ਨਿਬੇੜ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਟੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਲਸਨ ਨੇ ਇਹ ਖ਼ਿਆਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
• 20 ਸਤੰਬਰ 1857: ਛੇ ਦਿਨ ਦੀ ਗਲੀ-ਗਲੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਗਰੋਂ ਦਿੱਲੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ 20 ਸਤੰਬਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ 21 ਸਤੰਬਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
• 1857 ਤੋਂ 1874: ਨਵੰਬਰ 1857 ਵਿੱਚ ਕੇਸੀਬੀ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1858 ਵਿੱਚ ਬੈਰੋਨੈੱਟ ਬਣਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀ ਵੱਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 1,000 ਪੌਂਡ ਸਾਲਾਨਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1858 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਸਾਲ ਛੁੱਟੀ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਦੇ ਭਾਰਤ ਨਹੀਂ ਮੁੜੇ। 1867 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਸੀਬੀ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 1868 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਜਨਰਲ ਬਣਾਏ ਗਏ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਦਿੱਲੀ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਡਿਕਸ਼ਨਰੀ ਆਫ਼ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬਾਇਓਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਰਹੀ: ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਝਿਜਕ ਅਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਦਿਸੀ, ਜਦਕਿ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਫ਼ੌਜ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੇਅਰਡ ਸਮਿਥ ਅਤੇ ਨਿਕਲਸਨ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਧੀਨ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇਸ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੂਬਾ ਕਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਰਸਦ ਦਾ ਅੱਡਾ ਅਤੇ ਭਰਤੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਬਣ ਗਿਆ।