ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ (1902 ਤੋਂ 1968), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੰਡ ਨੇ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ: ਉਹ 1957 ਤੱਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸੇ।
ਉਸਤਾਦ ਬੜੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1902 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਸੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਕਸੂਰ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਰਹੂਮ ਪਿਤਾ ਅਲੀ ਬਖ਼ਸ਼ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਕਾਲੇ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਧਰੁਪਦ, ਜੈਪੁਰ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਆਪਣੇ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਘੋਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਬਰੰਗ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਝਲਕਾਉਂਦੀ ਸੀ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 1938 ਅਤੇ 1944: ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਊਜ਼ਿਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀਆਂ।
- 1947: ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਚਲੇ ਗਏ।
- 1957: ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀਕਰਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗਏ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖਕ ਸਲੀਮ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਰਾਇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਰੋਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
- ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬੰਬਈ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਸਮੇਤ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
- 1960: ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦੇ ਮਨਾਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਮੁਗ਼ਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਲਈ ਦੋ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਨੌਸ਼ਾਦ ਨੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਲਈ ਗਾਉਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਆਏ ਸਨ।
- ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਨਮਾਨ: ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ (1962), ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਐਵਾਰਡ (1962) ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ (1967)।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 23 ਅਪ੍ਰੈਲ 1968 ਨੂੰ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਬਸ਼ੀਰ ਬਾਗ਼ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਇੱਕ ਬੀਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਧਰੰਗੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਦਾਇਰਾ ਮੀਰ ਮੋਮਿਨ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਗਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਹਰ ਮੁਲਕ ਦੇ ਲਗਭਗ ਦਸ ਸਾਲ ਨਾਗਰਿਕ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦਾ ਸੰਗੀਤਕ ਨਾਗਰਿਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੋਵੇਂ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਕਥਨ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸੰਗੀਤ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਕਦੇ ਵੰਡਿਆ ਨਾ ਜਾਂਦਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸੂਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਟੱਬਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕੱਟੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਦਾ ਦੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਰਿਹਾ।
ਸਰੋਤ
- Bade Ghulam Ali Khan, Wikipedia (used because no better page loaded). en.wikipedia.org
- How Partition impacted musical legacies in India and Pakistan, The Tribune, 31 July 2022. tribuneindia.com