ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ

ਕੌਣ: ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉੱਜੜ ਕੇ ਆਏ ਲਗਭਗ 18 ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਮਹਿਕਮੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ / ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਰਾਹਤ ਢਾਂਚੇ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ: ਸਤੰਬਰ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ 1947 ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜੱਦੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੋਂ ਉਜਾੜਾ → ਆਰਜ਼ੀ ਕੈਂਪ (ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪਾਂ ਸਮੇਤ) → 1948-1952 ਦੌਰਾਨ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ, ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੁੜ-ਵਸੇਬਾ।

ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਢੰਗ:

• ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਅਲਾਟਮੈਂਟ: ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਡਿਸਪਲੇਸਡ ਪਰਸਨਜ਼ ਐਕਟ ਤਹਿਤ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਅਲਾਟ ਹੋਈਆਂ। ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋਏ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਨੇ ਅਕਸਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਕਾਇਮ ਰੱਖੀ: ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਅਲਾਟ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਵਸਾਏ ਗਏ।
• ਸ਼ਹਿਰੀ ਵਸੇਬਾ: ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਸੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੱਛਮੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਰਾਜੌਰੀ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਵਰਗੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ। ਤਿਲਕ ਨਗਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀਆਂ ਕਤਲਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਨਾ ਸੀ।
• ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨਾ: ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਪਾਰੀ ਤਬਕੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ), ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ (ਭਾਵੇਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸੂਬਾ ਅਜੇ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਲਾਕੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 1947-1950 ਦੇ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਨੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਉਹ ਨਕਸ਼ਾ ਘੜਿਆ ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਤੱਕ ਕੌਮ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਵਸੋਂ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਸੀ) ਇਸੇ ਵਸੇਬੇ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਭਾਈਚਾਰਾ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉੱਜੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਟੁੱਟਿਆ ਨਹੀਂ।

ਸਦਮੇ ਦੀ ਛਾਪ: ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣਨ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ, ਮਾਰੇ ਗਏ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਗਵਾ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈਆਂ। ਵੰਡ ਦਾ ਇਹ ਸਦਮਾ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ (ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ)।