ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ

ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਐਡਵਰਡ ਹੈਰੀ ਡਾਇਰ, ਜੋ 9 ਅਕਤੂਬਰ 1864 ਨੂੰ ਮੁਰੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ, ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। 1919 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਸਥਾਈ ਰੈਂਕ ਵਾਲਾ ਕਰਨਲ ਸੀ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ 45ਵੀਂ ਇਨਫ਼ੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਲਈ ਕਰਨਲ ਡਾਇਰ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮਾਰਚ 1915 ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੱਕਾ ਰੈਂਕ ਕਰਨਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਫ਼ਰਵਰੀ 1916 ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਾਰਚ 1918 ਤੋਂ ਅਸਥਾਈ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919: ਡਾਇਰ 50 ਰਾਈਫ਼ਲਧਾਰੀ, 1/9ਵੀਂ ਗੋਰਖਾ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼ ਦੇ 25 ਗੋਰਖੇ ਅਤੇ 59ਵੀਂ ਸਿੰਧ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼ ਦੇ 25 ਪਠਾਣ ਤੇ ਬਲੋਚ, ਅਤੇ ਖੁਕਰੀਆਂ ਨਾਲ ਲੈਸ 40 ਗੋਰਖੇ ਲੈ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾਖ਼ਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੇ ਇਕੱਠ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 15,000 ਤੋਂ 20,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1,650 ਰਾਊਂਡ ਚਲਾਏ।
• ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ: ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅੰਕੜਾ 379 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1,100 ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦਾ ਸੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 1,200 ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ)। ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ ਮੌਤਾਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀਆਂ, ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 200 ਤੋਂ 300 ਦਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਨਾਈਜਲ ਕੋਲੈਟ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਉਹ ਗੋਲੀ ਚਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਭੀੜ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਲੋਕ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਮਖੌਲ ਉਡਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।
• ਕੁਝ ਦਿਨ ਬਾਅਦ: ਸਰਬਰਾਹ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸਿਰੋਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦ ਅਕਾਲੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਡਾਇਰ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਨਮਾਨ ਨੇ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1920 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬੰਨ੍ਹੀ।
• 1920: ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਸਮਝ ਹੇਠ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਆਰਮੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਹ 17 ਜੁਲਾਈ 1920 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਦੇ ਰੈਂਕ ਸਮੇਤ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। 8 ਜੁਲਾਈ 1920 ਨੂੰ ਵਿੰਸਟਨ ਚਰਚਿਲ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਤਨਖ਼ਾਹ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੈਵਾਨੀ ਘਟਨਾ ਕਿਹਾ।
• ਦ ਮਾਰਨਿੰਗ ਪੋਸਟ ਨੇ ਉਸ ਲਈ 26,000 ਪੌਂਡ ਦਾ ਫ਼ੰਡ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਕਈ ਸਟ੍ਰੋਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 23 ਜੁਲਾਈ 1927 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਸਟਲ ਨੇੜੇ ਲੌਂਗ ਐਸ਼ਟਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਨਮਾਨ ਲਈ ਜੋ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਥ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮ ਵਾਪਸ ਲਵੇ।