ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ

ਕੌਣ: ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਮੂਲ ਰਾਜ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ, ਗਵਰਨਰ-ਜਨਰਲ ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਜਿਸ ਵੱਲੋਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੌਫ਼ ਸਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਮੁਤਾਬਕ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ 1846 ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਹੈਨਰੀ ਲਾਰੰਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

• ਅਪ੍ਰੈਲ 1848: ਟੈਕਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਝਗੜੇ ਮਗਰੋਂ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਣ ਭੇਜੇ ਗਏ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਵੈਂਸ ਐਗਨਿਊ ਅਤੇ ਐਂਡਰਸਨ, ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
• ਸਤੰਬਰ 1848: ਜਨਰਲ ਵਿਸ਼ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਚੁੱਕ ਲਈ ਗਈ। ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੀ।
• 22 ਨਵੰਬਰ: ਚਨਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਮਨਗਰ।
• 13 ਜਨਵਰੀ 1849: ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀਜਾ ਲੜਾਈ।
• 22 ਜਨਵਰੀ: ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਮਗਰੋਂ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਰਾਜ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਖ਼ਸ਼ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 21 ਫ਼ਰਵਰੀ: ਗੁਜਰਾਤ। ਗੌਫ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵਰਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਘੰਟੇ ਦੀ ਗੋਲਾਬਾਰੀ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਕਤਾਰਾਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਭਾਜੜ ਪੈਂਦਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਈਆਂ।
• ਮਾਰਚ 1849: ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।

ਕਿੱਥੇ: ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਅਤੇ ਅਟਕ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਲੜਾਈਆਂ ਚਨਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹਲਮ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਮੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1854 ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਛੱਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1855 ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ 1854 ਵਿੱਚ ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਕੱਟਣ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਹੇਠ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਵਰਲਡ ਹਿਸਟਰੀ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ੂਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਲੀਆਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਜਿੱਤ ਹੋਣ ਦੀ ਧਾਕ ਨੂੰ ਸੱਟ ਮਾਰੀ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾਏ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1857 ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।