ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ

ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਜੂਨ 1892 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂ ਸਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਾਲੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਸੀ। 1937 ਦੀਆਂ ਸੂਬਾਈ ਚੋਣਾਂ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਬਣੇ ਅਤੇ 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 26 ਦਸੰਬਰ 1942 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ 175 ਅਸੈਂਬਲੀ ਸੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 31 ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲੀ ਅਤੇ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖਾ ਆਲੋਚਕ ਸੀ। 1939 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੱਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1942 ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਤੱਕ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

15 ਜੂਨ 1942 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰੈੱਸ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀਆਂ ਰਸੋਈਆਂ ਨਾਲ ਝਟਕੇ ਦਾ ਮੀਟ ਮਿਲ ਸਕੇਗਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਨੂੰਨ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸਬੰਧਿਤ ਕੌਮ ਕਰੇਗੀ, ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੂਜੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣੇਗੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਅਸੂਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਭਰਤੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇ ਸੈਂਟਰਲ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕਰਨਗੇ।

ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜੋ 1941 ਵਿੱਚ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਕਦਮ ਦੱਸਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਨੈਤਿਕ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਵਿਧਾਇਕ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 18 ਜੁਲਾਈ 1942 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਖੇ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਨੂੰ ਨਾਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।

ਜਿਨਾਹ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਮਤਾ

ਅਕਤੂਬਰ 1937 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਖਨਊ ਵਿਖੇ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਮੈਂਬਰ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ; ਜਿਨਾਹ ਨੇ ਇਹ ਸਮਝੌਤਾ 1944 ਵਿੱਚ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦੋਂ ਸਿਕੰਦਰ ਦੇ ਵਾਰਿਸ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਲੀਗ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।

ਮਾਰਚ 1940 ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਤੇ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਸਾਬਕਾ ਸੈਨੇਟਰ ਅਤੇ ਸੰਘੀ ਮੰਤਰੀ ਜਾਵੇਦ ਜੱਬਾਰ ਡਾਅਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਯਾਤ ਨੇ ਮਸੌਦੇ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਲੀਗ ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾਉਣ ਲਈ 19 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਖ਼ਾਕਸਾਰਾਂ ਦੀ ਰੈਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਵੀ. ਐੱਨ. ਦੱਤਾ ਨੇ ਦ ਸੰਡੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (24 ਮਾਰਚ 2002) ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿਕੰਦਰ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਢਿੱਲੀ ਜਿਹੀ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਅਤੇ ਘਾੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 5 ਅਪ੍ਰੈਲ 1937: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਬਣੇ।
• ਅਕਤੂਬਰ 1937: ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰ-ਜਿਨਾਹ ਸਮਝੌਤਾ।
• ਜੂਨ 1942: ਸਿਕੰਦਰ-ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਮਝੌਤਾ, ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ।
• 26 ਦਸੰਬਰ 1942: ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ; ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਹਯਾਤ ਟਿਵਾਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣੇ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪ੍ਰੀਮੀਅਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਜ਼ਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1942 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦਾ।