ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ (ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ)

ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜੀ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 1799 ਤੋਂ 1849 ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦਾ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਸੀ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 12 ਅਪ੍ਰੈਲ 1801 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ।

ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਚੱਲਦਾ ਸੀ

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨਿੱਜੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਹੱਕ ਦੇਵੇ, ਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਹਕੂਮਤ (ਥੀਓਕ੍ਰੇਸੀ) ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਈਸਾਈ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਇੱਕ ਡੋਗਰਾ ਰਾਜਪੂਤ ਜੋ 21 ਜੂਨ 1839 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣੇ; ਫ਼ਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ੁੱਦੀਨ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਜ਼ੀਰ; ਅਤੇ ਦੀਨਾ ਨਾਥ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਲੀ, ਕੂਟਨੀਤਕ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਮਲੇ ਸੰਭਾਲੇ। ਕਰੀਬ ਚਾਲੀ ਯੂਰਪੀ ਅਫ਼ਸਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਲਾਰਡ, ਵੈਂਚੁਰਾ, ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਅਤੇ ਕੋਰਟ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਦਰਬਾਰ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਲੱਖ ਸੀ।

1839 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ, ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ

• 27 ਜੂਨ 1839: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ।
• 9 ਅਕਤੂਬਰ 1839: ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧੜੇ ਨੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਚੇਤ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਰਸਮੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰਕਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗਾ।
• 5 ਨਵੰਬਰ 1840: ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਸੱਟਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 8 ਨਵੰਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ)।
• ਜਨਵਰੀ 1841: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ 27 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ।
• 15 ਸਤੰਬਰ 1843: ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
• 16 ਤੋਂ 18 ਸਤੰਬਰ 1843: ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਵਜ਼ੀਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
• 21 ਦਸੰਬਰ 1844: ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀਵਾਲਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪਤਨ

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਛਾਉਣੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ 1846 ਦੀਆਂ ਸੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠਲਾ ਰਾਜ (ਪ੍ਰੋਟੈਕਟੋਰੇਟ) ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1846 ਵਿੱਚ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਥਾਪੀ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੂਜੀ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਅਤੇ 21 ਫ਼ਰਵਰੀ 1849 ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਾਰਡ ਡਲਹੌਜ਼ੀ ਨੇ 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਾਏ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਦੇ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।