ਜਥੇਬੰਦੀ
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ
1875 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪਛਾਣ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ 1951 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਾਮੀ ਦਯਾਨੰਦ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ 1875 ਵਿੱਚ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ “ਵੇਦਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜੋ” ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਹੇਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਪਸ਼ੂ ਬਲੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਅਸੂਲ 1877 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਬ ਫੈਲੀ, ਜਿੱਥੇ 1886 ਵਿੱਚ ਮਹਾਤਮਾ ਹੰਸਰਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਯਾਨੰਦ ਐਂਗਲੋ-ਵੈਦਿਕ (ਡੀਏਵੀ) ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। 1893 ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੈਂਬਰ ਦੋ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਗਏ: “ਮਹਾਤਮਾ” ਧੜਾ ਅਤੇ “ਕਲਚਰਡ” (ਸੱਭਿਅਕ) ਧੜਾ।
ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਸਿੱਖ ਸਵਾਲ, 1870 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ 1900 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ
ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦਯਾਨੰਦ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਸਤਿਆਰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ (1875) ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਨਪੜ੍ਹ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ, ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਅਖ਼ਬਾਰ 1880 ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਹਮਲੇ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1888 ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਸਤੀਫ਼ੇ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਮੁੜ ਧਰਮ ਬਦਲਾਉਣ) ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਵੀ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ: ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 1900 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਤੀਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ।
ਇਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਕੈਨੇਥ ਜੋਨਜ਼ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਰੁੱਧ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਖੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਜਵਾਬ, ਅਤੇ 1900 ਵਿੱਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿੜਿਆ ਇਹ ਵਿਵਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹਿੰਦੂ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਪੜਚੋਲ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਸਿੱਖ ਕਿਤਾਬਚੇ ‘ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ’ (“ਅਸੀਂ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਹਾਂ”) ਨੂੰ ਇਸ ਬਹਿਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਕਿਤਾਬਚਾ 1898 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਅਤੇ 30 ਜੂਨ 1899 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਗਜ਼ਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੋਇਆ। ਜੋਨਜ਼ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1899 ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ
- 1951: ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਅਖ਼ਬਾਰੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਲਿਖਵਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਝੂਠੇ ਇੰਦਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਏ ਝਗੜਿਆਂ ਤੋਂ ਟਕਰਾਅ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਬੋਲੀ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦਰਜ ਕਰਨੇ ਬੰਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ।
- 1957: ਇਸ ਨੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਰੱਦ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਚੱਲੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
- 1960 ਤੋਂ 1961: 1961 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਨਕਾਰਨ ਦਾ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। 1960 ਵਿੱਚ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਦੇ ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਗੋਲਵਲਕਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਹੈ।
ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੀਹ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚੱਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ, ਸੇਠੀ ਰਾਮ ਨਾਥ, ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ, ਜੋ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਇਕੱਠ ਨਾਲ ਆਪਣਾ 150ਵਾਂ ਸਾਲ ਮਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਡੀਏਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਸਰੋਤ
- 150 years of Arya Samaj, Drishti IAS. drishtiias.com
- Ham Hindu Nahin: Arya-Sikh Relations, 1877-1905, The Journal of Asian Studies (Kenneth W. Jones, 1973). cambridge.org
- Punjabi Suba movement, The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Arya Samaj (Punjab expansion, 1893 split, relations with Sikhs), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Singh Sabha Movement (Arya Samaj and Sikhs, 1870s to 1900s), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Giani Ditt Singh, Wikipedia. en.wikipedia.org
- Punjabi Suba movement (Arya Samaj and the 1951, 1957 and 1961 campaigns), Wikipedia. en.wikipedia.org
- Ham Hindu Nahin, The Encyclopaedia of Sikhism, Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org