ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ

ਬਾਬਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ (ਫ਼ਰੀਦੁੱਦੀਨ ਮਸਊਦ ਗੰਜਸ਼ਕਰ) ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਜੋ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 1173 ਤੋਂ 1265 (569 ਤੋਂ 664 ਹਿਜਰੀ) ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲਗਭਗ 1188 ਤੋਂ 1266 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਗੱਲਾਂ

• ਜਨਮ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਕੋਠੇਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸ਼ੇਖ਼ ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ ਸੁਲੇਮਾਨ ਮੰਗੋਲ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮਾਤਾ ਕਰਸੁਮ ਬੀਬੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• ਉਹ ਖ਼ਵਾਜਾ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਮੁਰੀਦ ਬਣੇ, ਜੋ ਆਪ ਮੁਇਨੁੱਦੀਨ ਚਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮੁਰੀਦ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
• ਲਗਭਗ 24 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹ ਤੱਕ ਉਹ ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਅਜੋਧਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇ ਰਹੇ। ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਬੇੜੀ ਵਾਲੇ ਘਾਟ (ਪੱਤਣ) ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਵਾਲਾ ਨਾਂ ਪਾਕਪਟਨ, ਭਾਵ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਤਣ, ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਖ਼ਾਨਗਾਹ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਰਹਿਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਰੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਾਰਸ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ, ਹਾਂਸੀ ਦੇ ਜਮਾਲੁੱਦੀਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਰ ਦੇ ਅਲਾਊਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਸਾਬਰ ਸਨ।
• ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਜਮਾਲ ਮਲਿਕ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 112 ਸਲੋਕ ਹਨ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਬਾਣੀ ਦੀਆਂ 123 ਜਾਂ 134 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਇਸ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦ ਕਿਵੇਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਗ ਸੂਹੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਿਆ, ਜੋ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਉਸੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਸੋਧ ਵਜੋਂ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਰੂਹ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਉਦਾਸ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ। 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਦਰਾਂ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਵੀ ਹਨ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)।

ਇਹ ਬਾਣੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਤਾਲਿਬ ਦਾ ਲਿਖਿਆ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਕਰਕੇ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਾਨ ਅਸਲੀ ਮੁਲਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਰੀਵਿਊ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਇਹ ਨਤੀਜਾ ਕੱਢਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਣੀ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਰਚਨਹਾਰ ਪਾਕਪਟਨ ਦੇ ਫ਼ਰੀਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ ਸਨ। ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਬਾਣੀ ਸ਼ੇਖ਼ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਦੀ ਦੇ ਵਾਰਸ ਸਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਫ਼ਰੀਦ ਸਾਨੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਦਲੀਲ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਬਾਨ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (ਵੈਰਾਗ), ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਪਾਕਪਟਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।