ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਘਰਾਣਾ (ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਸਰਦਾਰ)

ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ (ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੰਧਨਵਾਲੀਏ ਜਾਂ ਸੰਧਾਂਵਾਲੀਏ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਇੱਕ ਜੱਟ ਸਿੱਖ ਘਰਾਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਘਰਾਣਾ ਆਪਣਾ ਮੁੱਢ ਚੌਧਰੀ ਚੰਦਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਧੂ ਵਾਲਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਆ ਵਸਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਅਖਵਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਚਲੇ ਗਏ; ਅਤੇ ਸੰਧਾਵਾਲੀਏ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਵੰਸ਼, ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਸਾਂਝੇ ਵਡੇਰੇ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਚੱਲੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵਿੱਚ ਰੂਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰੇਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੋਬਲਮੈਨ ਐਂਡ ਕਿਨਸਮੈਨ (1999) ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1780 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਸੰਧਾਵਾਲਾ ਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ: 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮੈਂਬਰ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ (1837 ਤੋਂ 1887) ਸਨ, ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 2 ਦਸੰਬਰ 1840: ਮਹਾਰਾਜਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਨੌਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਣੀ ਐਲਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 17 ਤੋਂ 20 ਜਨਵਰੀ 1841: ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਨਾਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। 17 ਜਨਵਰੀ ਦੀ ਜੰਗਬੰਦੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਨਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ 20 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 17 ਨਵੰਬਰ 1842: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਊਨਾ ਦੇ ਬਾਬਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਜ਼ਾਮਨੀ ਉੱਤੇ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 15 ਸਤੰਬਰ 1843: ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹ ਬਿਲਾਵਲ ਦੀ ਬਾਰਾਂਦਰੀ ਕੋਲ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰ ਵੱਢ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਜ਼ੀਰ ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
• 16 ਸਤੰਬਰ 1843: ਧਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਐਵੀਟੇਬਾਇਲ ਦੀਆਂ ਬਟਾਲੀਅਨਾਂ ਨਾਲ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਉੱਤੇ ਧਾਵਾ ਬੋਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾਸਾਂਸੀ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਇਲਾਕੇ ਵੱਲ ਬਚ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
• 1873: ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
• 1884 ਤੋਂ 1887: ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨ ਲਈ ਲੰਡਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, 6 ਨਵੰਬਰ 1886 ਨੂੰ ਪਾਂਡੀਚੇਰੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ 18 ਅਗਸਤ 1887 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਲਾਵਤਨ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਥਾਪਿਆ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ: 1843 ਵਿੱਚ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਨਾਲ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।