ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ

ਡਾ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਸਿੱਖ ਸਿਵਲ ਸਰਵੈਂਟ, ਸਾਇੰਸਦਾਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 2 ਫ਼ਰਵਰੀ 1909 ਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਜ਼ੀਰਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰੰਧਾਵਾ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1930 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਐੱਮਐੱਸਸੀ ਕੀਤੀ। 1934 ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੰਡੀਅਨ ਸਿਵਲ ਸਰਵਿਸ ਵਿੱਚ ਆਏ ਅਤੇ 1955 ਵਿੱਚ ਕਾਈ (ਐਲਗੀ) ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਆਫ਼ ਸਾਇੰਸ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਦਰਿਆ” ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1946 ਤੋਂ 1947: ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਜਿੱਥੇ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪੂਰਵ ਸੰਧਿਆ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਫਿਰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਐਡੀਸ਼ਨਲ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਫ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਹੋਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੂਨ-ਖ਼ਰਾਬਾ ਰੋਕਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੱਖੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ।
• 1949 ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਈਵੈਕੁਈ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਦੇ ਕਸਟੋਡੀਅਨ। ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਚਕਬੰਦੀ ਦੀ ਸਕੀਮ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ “ਮੁਰੱਬਾਬੰਦੀ” ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਵਸੇਬੇ ਬਾਰੇ ਆਉਟ ਆਫ਼ ਦ ਐਸ਼ੇਜ਼ (1954) ਲਿਖੀ।
• 1955: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਆਫ਼ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਰਿਸਰਚ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਸ ਸਾਲ ਉਹ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਸਨ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ।
• ਨਵੰਬਰ 1966 ਤੋਂ 1968: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਾਸਤ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਰੋਜ਼ ਗਾਰਡਨ ਅਤੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਐਂਡ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਨੇਕ ਚੰਦ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਰੌਕ ਗਾਰਡਨ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ।
• ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਬਾਨੀ ਵਾਈਸ-ਚਾਂਸਲਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
• ਕਾਂਗੜਾ ਅਤੇ ਬਸੋਹਲੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ, ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੰਜਾਹ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। 1981 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਆਰਟਸ ਕੌਂਸਲ ਬਣਾਈ।
• 3 ਮਾਰਚ 1986 ਨੂੰ ਖਰੜ ਵਿਖੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਰਮ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋਇਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਟਰੱਸਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ ਦੇਣ, ਉੱਜੜੀ ਹੋਈ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਨ ਲਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਅਤੇ ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।