ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ

ਇਹ ਕੀ ਸੀ: ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਲੜਾਕੂ ਜਥਿਆਂ, ਯਾਨੀ ਮਿਸਲਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਭੰਗ ਦੀ ਲਤ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਜੋ ਭੰਗ ਦੇ ਬੂਟੇ ਤੋਂ ਬਣਦਾ ਨਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਪਜਵਾਰ ਦੇ ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਬਾਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਿੱਲੋਂ ਜੱਟ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਸੀ।

ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)

• ਛੱਜਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਨੀ।
• ਭੂਮਾ ਸਿੰਘ, ਬੱਧਨੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਹੁੰਗ ਦਾ ਜੱਟ, ਜੋ 1739 ਵਿੱਚ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਝੜਪਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1746 ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
• ਹਰੀ ਸਿੰਘ, ਭੂਮਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਅਤੇ ਗੋਦ ਲਿਆ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ 1748 ਵਿੱਚ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਮਿਸਲ ਦਾ ਮੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਲਗਭਗ 20,000 ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਖੜ੍ਹੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1765 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮਿਸਲ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੀ। ਉਸ ਨੇ 1772 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਲਿਆ ਅਤੇ 1774 ਵਿੱਚ ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
• ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੀਨਾਨਗਰ ਵਿਖੇ ਬੀਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋਈ।
• ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ, ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ 1782 ਵਿੱਚ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਨਾਲ ਲੜਦਿਆਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
• ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ 1800 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਖੀ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਮਾਈ ਸੁੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਤੋਪ: 1765 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਮਿਸਲ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ, ਭੇਰਾ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਤੋਪ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਵੀ ਇਸੇ ਕੋਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਤੋਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਤੋਪ ਰਸੂਲਨਗਰ ਦੇ ਚੱਠਾ ਹਾਕਮਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਈ, ਜਦਕਿ ਤੋਪ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ 1762 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਖ਼ਵਾਜਾ ਸਈਦ ਵਿਖੇ ਖੋਹੀ, ਇਸ ਲਈ ਬਿਆਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਕਿਸ ਮੁਖੀ ਨੇ ਲਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਭੰਗੀਆਂ ਝੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ; ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਇਸ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਦਾ ਪਤਨ: ਸਥਾਨਕ ਚੌਧਰੀਆਂ ਅਤੇ ਖੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ, ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1799 ਵਿੱਚ ਉਹ 5,000 ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚੇ; ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। 1802 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਿਨਾਂ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਖੀ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਕੇ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1810 ਤੱਕ ਭੰਗੀਆਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਭੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1739: ਭੂਮਾ ਸਿੰਘ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਂ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।
• 1748: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੇ ਬਣਨ ਵੇਲੇ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1765: ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ।
• 1772: ਮੁਲਤਾਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ।
• ਜੁਲਾਈ 1799: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
• 1802: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
• 1810: ਭੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵੀ ਰਲਾ ਲਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਲਤ: ਮਿਸਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਜ਼ਮਜ਼ਮਾ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਲਾਹੌਰ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।