ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ
ਕਸੂਰ ਦਾ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ
ਕਸੂਰ ਦਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਰਦਾਰ, ਜੋ 1800 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁੱਧ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਰਲਿਆ ਅਤੇ 1802 ਵਿੱਚ ਮਰ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਤੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 1807 ਵਿੱਚ ਕਸੂਰ ਖੋਹ ਲਿਆ।
ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਸੇ ਕਸਬੇ ਕਸੂਰ ਦਾ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ (ਪਠਾਣ) ਸਰਦਾਰ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਉਸਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1802 ਵਿੱਚ ਹੋਈ। ਉਹ ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਆਂਢੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣਾ ਪਿਆ।
ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 7 ਜੁਲਾਈ 1799 ਨੂੰ ਭੰਗੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਡਾਅਨ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨੇ ਇਸ ਕਬਜ਼ੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਭੰਗੀ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1800 ਵਿੱਚ ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼, ਜਿਸ ਦੀ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਭਦੀ ਸੀ, ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੇੜੇ ਭਸੀਨ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ 1801 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜੀ, ਕਸੂਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਲ 1802 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬੈਠਾ। ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਸੂਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਲੇ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਨੇ ਕਸੂਰ ਦੀ ਕਿਲ੍ਹੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖ਼ਿਰਾਜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1807 ਵਿੱਚ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਸੂਰ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਨੇ ਖ਼ਿਰਾਜ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਲੜਾਈ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਹੋਈ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਕਿਲ੍ਹਾ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਿਹੰਗਾਂ ਨੇ ਪਾੜ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਸੂਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਫੜਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਮਮਦੋਟ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਸਿੱਖ ਜਿੱਤ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਮਜੀਦ ਸ਼ੇਖ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਗਿਆ ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਆਇਆ।
ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ
- 7 ਜੁਲਾਈ 1799: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- 1800: ਭੰਗੀ ਸਰਦਾਰ ਅਤੇ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭਸੀਨ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- 1802: ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਦੀ ਮੌਤ; ਕੁਤੁਬੁੱਦੀਨ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
- ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1807: ਕਸੂਰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਦੇ ਉਸ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟਿਆ, ਜੋ ਗੁਆਂਢੀ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮੁੱਢਲਾ ਕਦਮ ਸੀ।
ਸਰੋਤ
- Ranjit Singh (1780-1839), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Qutb ud-Din (d. 1832), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Khans and the 'Kasuri' factor (Majid Sheikh, Dawn column reprinted by APNA), Academy of the Punjab in North America. apnaorg.com
- Battle of Kasur (used because no better source loaded), Wikipedia. en.wikipedia.org