ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਕਵੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਜਾਗ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸਿਰਜਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਵੀਰ, ਯਾਨੀ ਭਾਈ, ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕਮਿਕਤਾ ਏਨੀ ਪੂਰੀ ਸੀ।

ਉਹ ਕੌਣ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1872 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਡਾ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਉਰਦੂ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ 1891 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਚਰਚ ਮਿਸ਼ਨ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ਲੇਖਕ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਲਿਥੋ ਪ੍ਰੈੱਸ ਲਾ ਲਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1894: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੋਸਾਇਟੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਸਸਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ, ਜੋ ਨਿਰਗੁਣਿਆਰਾ ਨਾਂ ਹੇਠ ਛਪਦੇ ਸਨ, ਸਾਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
• ਨਵੰਬਰ 1899: ਪੰਜਾਬੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ (1902), ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੋਸਾਇਟੀ (1908) ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ (1908) ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰੇਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ।
• 1898 ਤੋਂ 1900: ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਰਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਮਾਂਸ ਸੁੰਦਰੀ, ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਤਵੰਤ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਨਮੂਨੇ ਬਣੇ। ਬਾਬਾ ਨੌਧ ਸਿੰਘ 1907 ਤੋਂ ਲੜੀਵਾਰ ਛਪਿਆ।
• 1905 ਤੋਂ 1919: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜੀਵਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ, ਜੋ 14,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਤੁਕਾਂਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਗੀਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਤਰੰਗ (1920) ਅਤੇ ਮਟਕ ਹੁਲਾਰੇ (1922) ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਟਕ, ਰਾਜਾ ਲਖਦਾਤਾ ਸਿੰਘ (1910), ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੀ।
• 1927 ਤੋਂ 1935: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਕੋਸ਼ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਸੋਧ ਕੇ ਵਧਾਇਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਤੇ ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਅਤੇ 6,668 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ।
• ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਵੱਡਾ ਕਾਰਜ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਟੀਕਾ, ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸੱਤ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। 10 ਜੂਨ 1957 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰ ਹਸਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਬਲ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਤਨ, ਵਿਦਵਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਣਾਇਆ। ਇਹ ਅੱਗੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲਾਈ।