ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਵਿਦਵਾਨ, ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਪਲੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੇ ਬਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਕੰਬੋਜ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨਾਮ ਨੇੜੇ ਕੰਬੋਵਾਲ ਦੇ ਦੁੱਲਟ ਜੱਟ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ ਸਨ। ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਲੀਪੁਰ ਅਤੇ ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਲ 1644 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਉਂਟਾ ਗਏ, ਅਤੇ ਵੰਡਣ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਪੋਥੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਟਕੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ।
• 30 ਮਾਰਚ 1699: ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ। ਛੇਤੀ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਭੇਜਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਹਰਿਮੰਦਰ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਣ, ਜਿੱਥੇ 1696 ਵਿੱਚ ਸੋਢੀ ਹਰਜੀ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ।
• 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705: ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ, ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ।
• 1706: ਉਹ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਆ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
• ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ, ਦਿੱਲੀ ਬੈਠੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ, ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਮੁੜ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਬਚੀ ਹੋਈ ਚਿੱਠੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ 1711 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਹੈ, ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।
• ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ਼ ਵਰਤ ਕੇ ਬੰਦਈ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਵਾਈ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਵਜੋਂ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ ਵਾਰ ਉੱਤੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤੀ ਵਿਆਖਿਆ।

ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਗਵਰਨਰ ਅਬਦੁਸ ਸਮਦ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਵਾਲੀ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਅਮਨ ਨਾਲ ਮਨਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕੀਆਂ। 1737 ਵਿੱਚ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਇਹ ਇਜਾਜ਼ਤ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਟੈਕਸ ਭਰਨ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ (ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਮੁਤਾਬਕ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ)। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗਵਰਨਰ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਭਿਣਕ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਿੰਡੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਟੈਕਸ ਇਕੱਠਾ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਨਾ ਭਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਸਰਸਰੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਜਾਂ ਮੌਤ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਚੁਣੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ-ਬੰਦ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੰਡ ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ 1737 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਇਨਫ਼ੋਬਾਕਸ ਵਿੱਚ 14 ਜੂਨ 1738 ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਥਾਂ 1737 ਦਿੰਦਾ ਹੈ।