ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ

ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਠੇਕੇਦਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਜਪਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਮੀਗ੍ਰੇਸ਼ਨ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਾਖ਼ਲੇ ਤੋਂ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਤੋਂ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤੇ ਨੇੜੇ ਬਜ ਬਜ ਵਿਖੇ ਗੋਲੀਕਾਂਡ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਸੱਤ ਸਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਰਹੇ, 1921 ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ: ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1861 ਵਿੱਚ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਧੂ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ (ਜਹਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ 1860 ਦੱਸਦੀ ਹੈ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ 1870 ਵਿੱਚ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਨਾਕਾਮ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਮਲਾਇਆ ਦੇ ਤਾਈਪਿੰਗ ਚਲੇ ਗਏ। ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ 1885 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਾਮਯਾਬ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣ ਗਏ।

ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਟੀਮਸ਼ਿਪ ਕੰਪਨੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀ ਜਹਾਜ਼ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਜਹਾਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ; ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਵੇਚਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗਵਰਨਰ ਨੇ 24 ਮਾਰਚ 1914 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਹਾਜ਼ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914 ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 23 ਮਈ ਨੂੰ 376 ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 30 ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ; ਸਿਰਫ਼ 22 ਨੂੰ, ਜੋ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸਾਬਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਤਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਆਗੂਆਂ ਮੌਲਵੀ ਬਰਕਤਉੱਲਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਲਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਬੰਦਰਗਾਹ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਨੇ ਵਾਪਸੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਲਈ ਰਸਦ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ। 29 ਸਤੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਬਜ ਬਜ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ 18 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ 25 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ।

ਰੂਪੋਸ਼ੀ, ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ: ਉਹ ਬਜ ਬਜ ਵਿਖੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਫੜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 15 ਨਵੰਬਰ 1921 ਨੂੰ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕੀਤਾ, 28 ਫ਼ਰਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਵਾਲੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ 7 ਮਾਰਚ 1922 ਨੂੰ ਮੁੜ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਸਿੱਖ ਹੈਰੀਟੇਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੈਦ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਸਿਆਸਤ ਵਿੱਚ: 1926 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਜਦੋਂ ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਨ। 1926 ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਗੁਹਾਟੀ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭਾ ਦੇ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੇ ਗਏ ਹਾਕਮ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਮਤੇ ਉੱਤੇ 50 ਸਿੱਖ ਡੈਲੀਗੇਟਾਂ ਦੇ ਵਾਕਆਊਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। 1931 ਤੋਂ 1933 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਹੋਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੀ ਚੋਣ ਲੜੇ, ਪਰ ਅਕਾਲੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 24 ਜੁਲਾਈ 1954 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1914: ਜਹਾਜ਼ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; 23 ਮਈ: ਇਹ ਵੈਨਕੂਵਰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।
• 15 ਨਵੰਬਰ 1921: ਉਹ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 24 ਜੁਲਾਈ 1954: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਕਿਰਾਏ ਉੱਤੇ ਲੈਣ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ।