ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ

ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਪੈਸੇਫ਼ਿਕ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜਨਵਰੀ 1870 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਖੁਤਰਾਈ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ, ਭਕਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਜੱਟ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ, 1906 ਤੋਂ 1907 ਦੀ ਕਲੋਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਿੱਲ ਵਿਰੁੱਧ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ 3 ਫ਼ਰਵਰੀ 1909 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ। ਉਹ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸਿਆਟਲ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1913 ਦੀਆਂ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਟਾਕਟਨ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਵਰਕਰਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਪੈਸੇਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ ਬਣਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਕਨਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਇਸ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੂੰ 1912 ਵਿੱਚ ਪੋਰਟਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਕਿ ਪਾਰਟੀ ਕਿੱਥੇ ਅਤੇ ਕਦੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਫ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਗ਼ਦਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1 ਨਵੰਬਰ 1913 ਨੂੰ ਛਪਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 1913 ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣੇ। ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੁੜ ਰਹੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਖੇਪ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ। ਜਦੋਂ ਜੰਗ ਛਿੜੀ ਤਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਜਹਾਜ਼ ਚੜ੍ਹ ਪਏ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਕਤੂਬਰ 1914: ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਤੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਫਿਰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੋਈ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ।
• 1915: ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ 23 ਹੋਰਾਂ ਸਮੇਤ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਮੋਤੀ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ 24 ਵਿੱਚੋਂ 17 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਧਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਜ ਨੇ ਇਹ 17 ਸਜ਼ਾਵਾਂ, ਭਕਨਾ ਦੀ ਸਮੇਤ, ਘਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸੱਤ ਸਾਥੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵੀ ਸਨ, ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹੇ ਗਏ। 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਨੂੰ, ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਭਕਨਾ ਦਾ ਫਾਂਸੀ ਲਈ ਵਜ਼ਨ ਤੋਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਫਾਂਸੀ ਟਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
• 10 ਦਸੰਬਰ 1915: ਅੰਡੇਮਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਸਲੂਕ ਲਈ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ।
• ਜੂਨ 1928: ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਵੱਖ ਬਿਠਾਏ ਜਾਣ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ।
• ਜੁਲਾਈ 1930 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ: ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 16 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ।
• ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਕਿਸਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤੀਆਂ, ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇਵਲੀ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲ ਝੁਕ ਗਏ।
• 21 ਦਸੰਬਰ 1968: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ, ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਲਈ ਅਤੇ ਮਜ਼੍ਹਬੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਖਾਣੇ ਵੇਲੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਸਲੂਕ ਲਈ ਲੜਨ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਜੀਵਨ ਸੰਗਰਾਮ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਇਸ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਚਾੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਦਕਿ ਉਹ ਬਚਾ ਲਏ ਗਏ।