ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ

ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 1930 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ 1966 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।

ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 24 ਜੂਨ 1885 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਹਰਿਆਲ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਲਹੋਤਰਾ ਖੱਤਰੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। 1902 ਵਿੱਚ, ਨੌਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਸੰਤ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵਜ਼ੀਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, 1907 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਦੇ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ ਬਣੇ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ "ਮਾਸਟਰ" ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਪਿਆ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• ਮਾਰਚ 1921: ਨਵੀਂ ਬਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ। 1923 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ਧ੍ਰੋਹ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟ ਕੇ 1926 ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਅ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• 1926 ਅਤੇ 1930: ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਫਿਰ 1930 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਬੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ 1962 ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਰਹੇ।
• 1943 ਤੋਂ 1947: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮੁਸਲਿਮ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਰੱਖ ਕੇ "ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ" ਦੀ ਤਜਵੀਜ਼ ਰੱਖੀ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸਾਂਝੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਚਾਹੁਣਗੇ। 3 ਮਾਰਚ 1947 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ "ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮੁਰਦਾਬਾਦ" ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਨਾਲ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਅਟਕ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੰਡ ਮੰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਯੋਜਨਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਵੰਡ ਨੇ ਲਗਭਗ 20 ਲੱਖ ਸਿੱਖ ਲਕੀਰ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪਾਸੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ।
• 16 ਅਕਤੂਬਰ 1955: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਸੱਦੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਕਰੀਬਨ 1,300 ਲੋਕ ਆਏ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਰਾਜ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1955 ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 12,000 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
• 11 ਮਾਰਚ 1956: ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਰੀਜਨਲ ਫ਼ਾਰਮੂਲਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ। 14 ਜੂਨ 1958 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਮੁੜ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ।
• 24 ਤੋਂ 25 ਮਈ 1960: ਇੱਕ ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ। ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 1960 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 30,000 ਲੋਕ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ।
• 15 ਅਗਸਤ ਤੋਂ 1 ਅਕਤੂਬਰ 1961: ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ 48 ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ, ਜੋ ਵਿਚੋਲਗੀ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ। 24 ਨਵੰਬਰ 1961 ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਰਖਣ ਕਿ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ 29 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਐਲਾਨੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵਰਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਏ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਣ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਲਾਈ ਗਈ।
• 22 ਜੁਲਾਈ 1962: ਮੁਸ਼ਕਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਦੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਜਨਵਰੀ 1961 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 22 ਦਿਨ ਦਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਮਾਝੀ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ।
• 17 ਜਨਵਰੀ 1965: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਤ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 90 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਧੜੇ ਨੇ 45। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ।
• 22 ਨਵੰਬਰ 1967: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲਾਣਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਸੂਬਾ 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਚਲੀ ਗਈ।