ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ

ਕੌਣ: ਡਾ. ਬੀ.ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ, ਦਲਿਤ ਆਗੂ; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾਇਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 13 ਅਕਤੂਬਰ 1935 ਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਯੇਵਲਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪੂਰੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਹਿੰਦੂ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਮਰਾਂਗਾ।" ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਐਲਾਨ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਨ ਦਾ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਨ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 25 ਜਨਵਰੀ 1936 ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਵਿਚਾਰਿਆ, ਅਤੇ 1 ਮਾਰਚ 1936 ਦੇ ਜਨਰਲ ਇਜਲਾਸ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਉਣ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਸੱਦੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦੀ ਤਰੀਕ 11 ਤੋਂ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1936 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਚੈੱਟ ਦੀ ਅੰਬੇਡਕਰ ਟਾਈਮਲਾਈਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ 13 ਤੋਂ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਛੱਡਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਰਾਦਾ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ 94 ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਖੰਡੇ-ਬਾਟੇ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 43 ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਰਬ ਹਿੰਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਇਸ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਦੇ ਲੇਖ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ 6 ਕਰੋੜ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹਵਾਲਾ 3 ਕਰੋੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 18 ਸਤੰਬਰ 1936 ਨੂੰ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਤੇਰਾਂ ਬੰਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਕੋਲ ਭੇਜੇ; ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਵੱਲੋਂ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੇ ਕੀਰ ਮੁਤਾਬਕ ਬੰਬਈ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਣ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ "ਠੰਢਾ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ"।

ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਹਰੀਜਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ "ਇੱਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਤਜਵੀਜ਼" ਕਿਹਾ ਅਤੇ 7 ਸਤੰਬਰ 1936 ਨੂੰ ਜੁਗਲ ਕਿਸ਼ੋਰ ਬਿਰਲਾ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ "ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਹੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ"। ਹਿੰਦੂ ਮਹਾਂਸਭਾ ਦੇ ਬੀ. ਐੱਸ. ਮੂੰਜੇ ਨੇ 26 ਜੁਲਾਈ 1936 ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਂਸਭਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਬਦਲਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਇਤਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਰੋਤ ਇਸ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਕੇ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ "ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ" ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਆਰਆਈ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ 1938 ਵਿੱਚ ਛੱਡਿਆ। ਰਾਮਚੰਦਰ ਗੁਹਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਹੀ ਦੁਹਰਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਿਰਫ਼ ਇੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰ ਸਿੱਖੀ ਨਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਅੰਬੇਡਕਰ ਅਕਤੂਬਰ 1956 ਵਿੱਚ ਨਾਗਪੁਰ ਵਿਖੇ ਤਿੰਨ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬੋਧੀ ਬਣ ਗਏ।