ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ

ਕੌਣ: ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ-ਜਨਰਲ ਰੈਜੀਨਾਲਡ ਡਾਇਰ, ਜੋ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਕੱਠ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ 15,000 ਤੋਂ 20,000 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਸਾਖੀ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਇਹ ਇਕੱਠ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਅਤੇ 10 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਦਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਡਾ. ਸੱਤਿਆ ਪਾਲ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੈਫ਼ੁੱਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ 4.30 ਵਜੇ ਡਾਇਰ 50 ਰਾਈਫ਼ਲਧਾਰੀ ਸਿਪਾਹੀ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਗੱਡੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਈਫ਼ਲਧਾਰੀ ਦਾਖ਼ਲੇ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਕੋਲ ਇੱਕ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਬਾਗ਼ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਭੀੜੇ ਰਾਹ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ .303 ਗੋਲੀ-ਸਿੱਕੇ ਦੇ 1,650 ਰਾਊਂਡ ਚਲਾਏ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦਸ ਮਿੰਟ ਚੱਲੀ, ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਮਿੰਟ।

ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 379 ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ; ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,200 (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ) ਜਾਂ 192 (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੈਂਟਰਲ ਲੈਜਿਸਲੇਟਿਵ ਕੌਂਸਲ ਲਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਮੌਤਾਂ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀਆਂ। ਡਾਇਰ ਨੇ ਆਪ 200 ਤੋਂ 300 ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਪੈਦਲ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਡਿਸਆਰਡਰਜ਼ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਕਮੇਟੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੰਟਰ ਕਮੇਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ 8 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਯੂਰਪੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਘੱਟਗਿਣਤੀ, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਡਾਇਰ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਅਤੇ ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਚਲਾਈ ਓਨੀ ਦੇਰ ਚਲਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੱਧ ਸਖ਼ਤ ਸੀ। ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਅਸਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਦੀ ਗ਼ਲਤ ਸਮਝ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। 22 ਮਾਰਚ 1920 ਨੂੰ ਡਾਇਰ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 20 ਜੁਲਾਈ 1920 ਨੂੰ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਲਾਰਡਜ਼ ਨੇ 129 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 86 ਵੋਟਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਤਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਨਜਿੱਠਣ ਦੇ ਢੰਗ ਦੀ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਉਸ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਸੀ।

ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦਸੰਬਰ 1919 ਦਾ ਇਜਲਾਸ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ 1920 ਤੋਂ 1925 ਤੱਕ ਚੱਲੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕਲ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ 1919 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਡਾਇਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 31 ਜੁਲਾਈ 1940 ਨੂੰ ਪੈਂਟਨਵਿਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਬਾਗ਼ ਨੂੰ 21 ਅਗਸਤ 1920 ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਖ਼ਰੀਦ ਲਿਆ ਗਿਆ।