ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ

ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹਬੇਗ ਜਾਂ ਸ਼ਬੇਗ ਸਿੰਘ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਖਿਆਲਾ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1971 ਵਿੱਚ ਬੰਗਾਲੀ ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ, 1976 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਉਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1984 ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਅਤੇ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਫ਼ੌਜੀ ਕੈਰੀਅਰ: ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ 1947 ਵਿੱਚ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ, 1962 ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1965 ਵਿੱਚ ਲੜੇ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਾਜੀ ਪੀਰ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ 3/11 ਗੋਰਖਾ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼ ਦੀ ਕਮਾਨ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1971 ਵਿੱਚ ਫ਼ੀਲਡ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸੈਮ ਮਾਨੇਕਸ਼ਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਨ, ਅਗਰਤਲਾ ਵਿੱਚ ਡੈਲਟਾ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੀਲਾ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਚੁਣਿਆ (ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ)। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨੂੰ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਬਾਰੇ ਦਿੱਤੀ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕੇ.ਐੱਸ. ਬਰਾੜ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਅਕੈਡਮੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਸਟ੍ਰਕਟਰ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ 1971 ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਵੱਲ ਵਧਦਿਆਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਆ ਮਿਲੇ ਸਨ।

ਬਰਖ਼ਾਸਤਗੀ, ਦੋ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ: 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1976 ਨੂੰ, 1 ਮਈ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ (ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ)। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਕੇਸ ਚੱਲੇ, ਇੱਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰੀਦੀ ਗੱਡੀ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇੱਕ ਮਕਾਨ ਬਾਰੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ 9 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੱਸੀ ਗਈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ 1.75 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੇਸ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਕਿ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਦਾ ਇੰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੰਮ ਨਾ ਚੱਲੇ, ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਰੱਕੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਫ਼ਸਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੋਇਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1984 ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਵੇਖੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ: ਮਈ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ ਟੈਲੀਗ੍ਰਾਫ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਬਾਣੀ ਤੇ ਅਰਦਾਸ ਲਈ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਇਨਸਾਨ ਕਿਹਾ ਜੋ “ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ”, ਅਤੇ ਕਿਹਾ “ਅਸੀਂ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ”। ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨੂੰ 1983 (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਾਰਚ 1984 ਤੱਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ; ਮਾਰਚ 1984 ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ, ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਸ਼ੇਖਰ ਗੁਪਤਾ ਨੇ 2012 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਕੋਲ ਬੈਠਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਿੰਘਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਘੇਰੇ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਮੋਰੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਏ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਰਾੜ ਨੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਲਗਭਗ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਾਰ-ਮੈਦਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਮਾਹਰਾਨਾ ਰਣਨੀਤਕ ਕੰਮ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1971: ਡੈਲਟਾ ਸੈਕਟਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ।
• 30 ਅਪ੍ਰੈਲ 1976: ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ।
• 13 ਫ਼ਰਵਰੀ 1984: ਬਰੀ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)।
• ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਦੇਹ 7 ਜੂਨ ਦੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ (ਦ ਕੈਰਾਵੈਨ)।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਪੰਥਕ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹਨ, ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਿਤ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਪਤਾ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦੇਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਬਣਦਾ ਇਨਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਅਤੇ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਾਮੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।