ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ

ਕੌਣ: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ (ਦੁਰਾਨੀ); ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ; ਸੁਰਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 5 ਫ਼ਰਵਰੀ 1762 ਦੇ ਵੱਡੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਬਦਾਲੀ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜਿਆ, ਫਿਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਨਾਲ ਉਡਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਮਲਬੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ 1762 ਦਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 10 ਅਪ੍ਰੈਲ 1762, ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਰਤੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਦੀਵਾਲੀ ਮਨਾਈ।

ਜਨਵਰੀ 1764 ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਮਗਰੋਂ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੇ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰਵਾਏ ਗਏ। ਭਾਈ ਦੇਸ ਰਾਜ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਾਇਆ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੋਹਰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ, ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 19 ਅਪ੍ਰੈਲ 1764 ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਆਪਣੇ ਸੱਤਵੇਂ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਆਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤੀਹ ਸਿੰਘ, ਵਿਆਹ ਵਾਂਗ ਸੱਜ-ਧੱਜ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। 1776 ਤੱਕ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੁਲ ਅਤੇ ਡਿਉਢੀ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਏ, 1781 ਤੱਕ ਸਰੋਵਰ ਭਰਨ ਲਈ ਨਹਿਰ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ 1784 ਤੱਕ ਪੱਕੀ ਪਰਿਕਰਮਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1783 ਵਿੱਚ ਖ਼ੁਰਜਾ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ 1740 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1757 ਵਿੱਚ ਬੇਅਦਬੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। 1762 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਮਾਲ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਮਿਲਣ-ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰੋਵਰ ਦੁਆਲੇ ਬੁੰਗੇ ਬਣਾਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਸਜਾਵਟ ਕਰਵਾਈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ 1764 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।