ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ

ਕੌਣ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ-ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਜੇਮਜ਼ ਬਰੌਡਵੁੱਡ ਲਾਇਲ ਨੇ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਇਹ ਕਾਲਜ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨਾਂ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ, ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਸੀ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1890 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਆਫ਼ ਪਬਲਿਕ ਇੰਸਟ੍ਰਕਸ਼ਨ ਕਰਨਲ ਡਬਲਯੂ. ਆਰ. ਐੱਮ. ਹੋਲਰਾਇਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਥਾਪਨਾ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਜੋਂ ਡੂੰਘੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਲਾਇਲ ਨੇ 5 ਮਾਰਚ 1892 ਨੂੰ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਿਆ। ਸਿੱਖ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 1890 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਇਲ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਸੁਸਾਇਟੀ 4 ਅਪ੍ਰੈਲ 1892 ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰ ਹੋਈ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਮਿਡਲ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, 1895 ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਾਲਜ ਕਲਾਸਾਂ 1897 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਦੇ 14 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਡਿਗਰੀ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1899 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਕੈਂਪਸ ਕੋਟ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ (ਹੁਣ ਕੋਟ ਖ਼ਾਲਸਾ) ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸੁਧਾਰਕ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ: 1882 ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖ ਕਿਸੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਸਨ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਮੁਤਾਬਕ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਈਸਾਈ ਬਣ ਜਾਣ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਾਲਜ ਚਾਹੁਣ ਲਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ 1895 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਗਵਰਨਿੰਗ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਅਤੇ 1902 ਤੱਕ ਆਨਰੇਰੀ ਸਕੱਤਰ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਇਹ ਕੌਮ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ। 1904 ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 13 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 50,000 ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਾਲਜ ਕੁਝ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਰਹਿਮ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਵੀਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਾਮਜ਼ਦ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1907 ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਰੋਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਸੁਧਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸਨ ਜਿਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਬਦਲਵਾਉਣ ਲਈ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਈ। 1922 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਦੀ ਫੇਰੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਈ, ਅਕਤੂਬਰ 1923 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਕਈ ਵਾਰ ਬੰਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨੇ 1929 ਤੋਂ 1952 ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ 1932 ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਛਾਪੀ।