ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਬਾਰੇ ਮਤੇ, ਮਾਰਚ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ 1981

ਕੌਣ: ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ 54ਵੀਂ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਕਰਵਾਈ; ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਦੇ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ; ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ; ਅਕਾਲੀ ਦਲ (ਤਲਵੰਡੀ) ਅਤੇ ਉਹ ਆਗੂ ਜੋ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਬੋਲੇ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਕ੍ਰਮ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼, ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਨੋਟ, ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

• 13 ਤੋਂ 15 ਮਾਰਚ (ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨੋਟ 17 ਅਤੇ 18 ਮਾਰਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ): ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ “ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ” ਇੱਕ ਕੌਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਨੇ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕੌਮ ਹਨ, ਅਤੇ ਫ਼ਲਸਤੀਨ ਮੁਕਤੀ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀਆਂ ਗ਼ੈਰ-ਸਿਆਸੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹਕਾਰ ਦਰਜਾ ਮੰਗਿਆ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਤੋਂ “ਐਸੋਸੀਏਟ ਦਰਜਾ” ਮੰਗਿਆ। ਮਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ “ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ” ਦੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
• 29 ਮਾਰਚ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਜਨਰਲ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਮਤਾ ਨੰਬਰ 67 ਰਾਹੀਂ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ “ਸਿੱਖ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲੀ ਕੌਮ ਹਨ”। ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਨੋਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਹ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਪਾਈਆਂ ਰਿੱਟ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, ਵਿਸਾਖੀ: ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ “ਭਾਰਤ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸਾਰਨ ਲਈ” ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਕੋਲ ਐਸੋਸੀਏਟ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਕਰੇ। ਨੋਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਇੱਕ ਧੜੇ ਦੇ ਆਗੂ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤਲਵੰਡੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਹੀ ਮੰਗ ਦੁਹਰਾਈ। ਉਸੇ ਦਿਨ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸੰਤ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਵਰਗੇ ਨਰਮ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ: ਲੌਂਗੋਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਰਸਮਾਂ-ਰਿਵਾਜ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਕੌਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜਰਮਨੀ ਦੋ ਦੇਸ਼ ਸਨ ਪਰ ਜਰਮਨ ਕੌਮ ਇੱਕ ਸੀ।
• 14 ਤੋਂ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ: ਨੋਟ ਮੁਤਾਬਕ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਬੋਰਡ ਬਣਾਇਆ, ਇੱਕ ਪਾਸਪੋਰਟ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਢਿੱਲੋਂ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਦੀ ਸਵਾਗਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਐਂਡ ਸਿੰਧ ਬੈਂਕ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਮਤਾ ਨੰਬਰ 246 ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਜਾਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੰਗ ਨਾਲੋਂ ਨਾਤਾ ਤੋੜ ਲਿਆ, ਪਰ ਕੌਮ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ। ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖ “ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਸਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣਗੇ”।
• 5 ਜੁਲਾਈ: ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ਼ੀਆ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹਨ, ਨੇਸ਼ਨ ਨਹੀਂ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਨਸਲੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਕੌਮੀਅਤ ਸਿਰਫ਼ ਖ਼ੂਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕੀ ਹੁੰਦੀ।

ਕਿੱਥੇ: ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਕਾਨਫ਼ਰੰਸ ਲਈ; ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ; ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਵਿਸਾਖੀ ਦੀ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਲਈ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਤੋਂ ਕੌਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਵੱਖਰੇਵੇਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ “ਕੌਮ” ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਅਪ੍ਰੈਲ 1981 ਦੇ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ ਬਾਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਨੋਟ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 1981 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ 15 ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਸੋਧੀ ਹੋਈ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਖ਼ਾਸ ਹੱਕ ਮਿਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।