ਸ਼ਹੀਦ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ

ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਫੇਰੂਮਾਨ ਅਕਾਲੀ ਸੁਧਾਰਕ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1969 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 74ਵੇਂ ਦਿਨ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1 ਅਗਸਤ 1885 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਫੇਰੂਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ 1912 ਵਿੱਚ ਸਿਪਾਹੀ ਵਜੋਂ ਇੰਡੀਅਨ ਆਰਮੀ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹਿਸਾਰ ਵਿੱਚ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬਣ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਡੂੰਘੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਿਹਣੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਰੋਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰ ਦਿੱਤਾ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1921: ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤੋਸ਼ੇਖ਼ਾਨੇ ਦੀਆਂ ਚਾਬੀਆਂ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ।
• ਦਸੰਬਰ 1924: ਜੈਤੋ ਗਏ 14ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਕੱਟੀ।
• 1926: ਮਲਾਇਆ ਵਿੱਚ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਛਹਿਰੇ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ 21 ਦਿਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾ ਲਈ।

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਵਲ ਨਾਫ਼ਰਮਾਨੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ। ਉਹ ਕਈ ਸਾਲ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਇਸ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਨਾਮਜ਼ਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਲਈ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1964 ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1959 ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਕੇ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਉਦੋਂ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਿਆਦ 3 ਅਪ੍ਰੈਲ 1958 ਤੋਂ 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1964 ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

1969 ਦਾ ਵਰਤ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼ ਮੁਤਾਬਕ 1 ਅਗਸਤ 1969 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ 15 ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਉੱਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਘਾਟ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਅਕਸ ਨੀਵਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਕਿਤਾਬ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 12 ਅਤੇ 13 ਅਗਸਤ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਐਕਟ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮ ਦੇ 4 ਵਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜੋ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਨ ਵਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। 27 ਅਕਤੂਬਰ 1969 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਉਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਉਸ ਦਿਨ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਲੈ ਕੇ ਹਸਪਤਾਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ ਫੇਰੂਮਾਨ ਉਸੇ ਦਿਨ, ਯਾਨੀ 74ਵੇਂ ਦਿਨ, ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ; ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 28 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਫੇਰੂਮਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘਿਰਾਓ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ 50,000 ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ 12 ਅਤੇ 13 ਨਵੰਬਰ 1969 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਮੌਕੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਹੋਮਲੈਂਡ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦ ਐਲਾਨਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਸੀਅਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 26 ਜਨਵਰੀ 1970 ਲਈ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ; ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਬਾਰੇ ਅਵਾਰਡ 29 ਜਨਵਰੀ 1970 ਨੂੰ ਆਇਆ।