ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ

ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978 ਨੂੰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਸਿੱਖ ਸਟਰੱਗਲਜ਼ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪਛਾਣੇ ਗਏ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵਜੋਂ। ਜੇ.ਐੱਸ. ਗਰੇਵਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਮਈ 1936 ਨੂੰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1964 ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਵੇਰਵੇ ਦਾ ਉਹ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ।

ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥਾ, ਜੋ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਰਲਿਆ, ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਨਿਕਲੇ ਇੱਕ ਜਲੂਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਸਮਾਗਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਮਾਰਚ ਕਰਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸਤਾਰਾਂ ਬੰਦੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਜਥੇ ਦੇ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਹਨ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਾਰਡ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਜਨੂੰਨੀਆਂ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਨ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਧਰਮੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੇੜਿਓਂ ਗੋਲੀ ਮਾਰੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹਨ।

ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਇਆ। ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਜਥੇ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 1989 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਫ਼ੌਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਯਤੀਮ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਵਰੀ 1980 ਵਿੱਚ ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰੰਕਾਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ, ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ; ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਕੋਰਟ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਾਅ ਵਿੱਚ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
• 15 ਅਪ੍ਰੈਲ 1978: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਿਆਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਲਗਭਗ 25,000 ਤੋਂ 30,000 ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
• ਜਨਵਰੀ 1980: ਨਿਰੰਕਾਰੀ ਮੁਲਜ਼ਮ ਬਰੀ ਹੋ ਗਏ।

ਕਿਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਵਿਸਾਖੀ 1978 ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਇੱਕ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ।