ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਕਾਇਮ ਹੋਈ

ਕੌਣ: ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਮੰਡਲੀ, ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (1849-1898) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ। ਉਹ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੈਕਚਰਾਰ ਸਨ। ਦੀਵਾਨ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਕੱਤਰ, ਜਦਕਿ ਭਾਈ ਹਰਸਾ ਸਿੰਘ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ ਕਪੂਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਬਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸਨ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ 1887 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਸੀ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 2 ਨਵੰਬਰ 1879 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਦੇ ਮਕਸਦ ਉਹੀ ਸਨ ਜੋ 1873 ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਸਨ: ਸੱਚੀ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਛਾਪਣੀਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਤਣੀ, ਸਿੱਖੀ ਛੱਡ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣਾ, ਅਤੇ ਹਮਦਰਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਇਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਫੁੱਟ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜਨਰਲ (ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ), 11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1880 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1884 ਦੇ ਇਜਲਾਸ ਵਿੱਚ ਬੇਦੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਗੱਦੇਦਾਰ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੱਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 10-11 ਅਪ੍ਰੈਲ 1886 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਦੌੜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਵੱਖਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1887 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹੇਠ ਜਾਰੀ ਹੋਏ ਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇਕ ਦਿੱਤਾ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ।

ਕਿੱਥੇ: ਲਾਹੌਰ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਦੋਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵੱਖਰੀ ਸੀ।

• ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵਾਲੇ ਬੇਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਤ ਜਾਂ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਭੇਦ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਰਾਬਰ ਹਨ।
• ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਧੜੇ, ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਨੇ "ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ" ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੰਗੀ ਨਾਅਰਾ ਬਣਾਇਆ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ 1898 ਦਾ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਇਸ ਦਲੀਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੋਸ ਬਿਆਨ ਬਣਿਆ।
• ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1888 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਲਗਭਗ 30 ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ ਅਤੇ ਛੇ-ਸੱਤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਾਲ।
• ਲਾਹੌਰ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖ ਕਾਲਜ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 5 ਮਾਰਚ 1892 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਜੋ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1902 ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ।