ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ

ਕੌਣ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਜਥੇ; ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ; ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ; ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਥ ਛੋਟੇ, ਚੱਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਜੁੜਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ, ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ 14 ਅਕਤੂਬਰ 1745 ਨੂੰ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਸੌ-ਸੌ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੇ 25 ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਜਥੇਬੰਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਮਾਰਚ 1748 ਤੱਕ ਇਹ ਜਥੇ 65 ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ 12 ਜਨਵਰੀ 1748 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 29 ਮਾਰਚ 1748 ਨੂੰ, ਸਿੱਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੇ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੀ ਲੜਾਕੂ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ 65 ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ), ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਜਾਂ ਫ਼ੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ (ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ), ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ (ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ), ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ (ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ), ਸ਼ਹੀਦ (ਦੀਪ ਸਿੰਘ), ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ (ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ), ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ (ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ), ਭੰਗੀ (ਹਰੀ ਸਿੰਘ), ਕਨ੍ਹੱਈਆ (ਜੈ ਸਿੰਘ), ਨਕਈ (ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ) ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ (ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ)। ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਨੇ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਪੰਜ ਨੇ ਤਰੁਨਾ ਦਲ ਬਣਾਇਆ। ਫੂਲਕੀਆਂ ਸਰਦਾਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਿਸਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਦਲ ਦੀ ਕਮਾਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ।

ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿੱਥੇ, ਲਗਭਗ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਜਿਹਾ ਸੰਘ ਸੀ, ਕੋਈ ਰਾਜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 70,000 ਘੋੜਸਵਾਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਿਸਲਾਂ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨੂੰ ਜਵਾਬਦੇਹ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਯਾਨੀ ਬਣ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਨਾਂ ਜੇਮਜ਼ ਬ੍ਰਾਊਨ ਦੀ 1788 ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਟ੍ਰੈਕਟਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਕਾਲੀ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਕਮਾਨ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਲੇਖ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਕਮਾਨ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤੀ, ਦੂਜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਰਬ-ਉੱਚ ਜਰਨੈਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਾਂਝੀ ਕਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ।