ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ

ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ ਜਨਮ 19 ਨਵੰਬਰ 1917 ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਾ ਨਹਿਰੂ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਉਹ 24 ਜਨਵਰੀ 1966 ਤੋਂ 24 ਮਾਰਚ 1977 ਤੱਕ ਅਤੇ ਫਿਰ 14 ਜਨਵਰੀ 1980 ਤੋਂ 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਮੁਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੰਬਰ 1984 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲੇਆਮ ਹੋਇਆ।

ਉਸ ਨੇ 25 ਜੂਨ 1975 ਨੂੰ ਧਾਰਾ 352 ਹੇਠ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਾਈ, ਅਤੇ 1977 ਦੀ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਪਾਰਟੀ ਹਾਰ ਗਈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 1980 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੁੜ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਮਗਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਭੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸੇ ਐਂਟਰੀ ਮੁਤਾਬਕ 1984 ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸਮਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਫ਼ੌਜੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਈਆਂ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਤੋਂ 10 ਜੂਨ 1984: ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਅਰੁਣ ਵੈਦਿਆ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ; ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਸਵਾਮੀ ਸੁੰਦਰਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਨੇ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲੀ। ਟੈਂਕਾਂ ਅਤੇ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਹਮਲਾ 5 ਅਤੇ 6 ਜੂਨ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਦੀ ਦੇਹ 7 ਜੂਨ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਬੇਸਮੈਂਟ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• ਜਾਨੀ ਨੁਕਸਾਨ ਬਾਰੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਾਈਟ ਪੇਪਰ (ਜੁਲਾਈ 1984, ਅਨੈਕਸਚਰ 11) ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਲਈ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ 83 ਮੌਤਾਂ ਅਤੇ 493 “ਸਿਵਲੀਅਨ/ਅੱਤਵਾਦੀ” ਮੌਤਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰਣੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਆਜ਼ਾਦ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਕੰਪਲੈਕਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 4,700 ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੁੱਲ 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਤੱਕ ਹਨ।
• 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984: ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।

ਕਤਲ। 31 ਅਕਤੂਬਰ 1984 ਦੀ ਸਵੇਰ ਲਗਭਗ 9:20 ਤੋਂ 9:30 ਵਜੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਦੋ ਸਿੱਖ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ, ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਨੇ 1 ਸਫ਼ਦਰਜੰਗ ਰੋਡ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਪਹਿਰ 2:20 ਵਜੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗਾਰਡਾਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਸਤਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬਚ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 6 ਜਨਵਰੀ 1989 ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ (ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ)। ਯੂਪੀਆਈ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ।

ਕਤਲੇਆਮ। ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਮੁਤਾਬਕ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2,733 ਸਿੱਖ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੈਂਕੜੇ, ਭੀੜਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭੜਕਾਇਆ, ਅਤੇ ਪੁਲਿਸ ਖੜ੍ਹੀ ਵੇਖਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਦਸ ਕਮਿਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਿਊਮਨ ਰਾਈਟਸ ਵਾਚ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 30 ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਗਿਣੀਆਂ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਹਮਾਇਤੀਆਂ ਨੂੰ। 1984 ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮੌਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ 3,350 ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ 5,000 ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰੀ ਸ਼ਹਿ ਵਾਲਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ 1984 ਦੀ 40ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਉੱਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਗਿਆਨੀ ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਾਬਰ ਦੱਸਿਆ, ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 1 ਜੂਨ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਭੇਜੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਆਖਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਮੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਾਂਗਰਸ ਵੱਲੋਂ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2025 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਚੁਕਾਈ, ਪਰ ਇਹ ਫ਼ੌਜ, ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਸਭ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਹਮਲੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਬਰਾੜ ਨੇ 2023 ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।