1971 ਦੀ ਜੰਗ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ, ਸਿੱਖ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ

ਕੌਣ: ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜਾਂ, ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ, ਬੰਗਾਲੀ ਗੁਰੀਲਾ ਫ਼ੋਰਸ। ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਅਫ਼ਸਰ ਡਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਹਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਈਸਟਰਨ ਕਮਾਂਡ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਮੇਜਰ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਨੇ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਕੰਪਨੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਫ਼ਲਾਈਂਗ ਆਫ਼ੀਸਰ ਨਿਰਮਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ਈਸੇਵਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਦੋਂ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਜਰ ਜਨਰਲ ਬਣੇ, ਨੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਹਿਨੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 3 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਠਾਨਕੋਟ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਹਲਵਾਰਾ ਵੀ ਸਨ; ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਿਹਾ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ 3 ਅਤੇ 4 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ ਐਨਕਲੇਵ ਵਿੱਚੋਂ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ 5 ਅਤੇ 6 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਖੇਮਕਰਨ ਨੇੜੇ ਸਹਿਜਰਾ ਐਨਕਲੇਵ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰੀਕੇ ਬੈਰਾਜ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਟਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ 6 ਅਤੇ 7 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਰਾਵੀ ਉੱਤੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਪੁਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਨਕਲੇਵ ਉੱਤੇ। ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਹੋ ਗਈ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ ਵਿਖੇ 23 ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਇਕੱਲੀ ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟੈਂਕ ਜਾਂ ਤੋਪਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ, 4 ਤੋਂ 5 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਰਾਤ ਭਰ ਬਖ਼ਤਰਬੰਦ ਕਾਲਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਚੌਕੀ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖੀ, ਜਦ ਤੱਕ 5 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਪਹੁ ਫੁਟਾਲੇ ਵੇਲੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਗਈ (ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ)। ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਜ਼ਮੀਰ ਉੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦ ਪ੍ਰਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ ਇਸ ਰਾਤ ਨੂੰ 3 ਅਤੇ 4 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਣ ਦੀ ਕਾਲ ਨੂੰ 4 ਦਸੰਬਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਚਾਂਦਪੁਰੀ ਨੂੰ ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ ਮਿਲਿਆ। 14 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਉੱਤੇ ਗੋਲ਼ਾਬਾਰੀ ਹੇਠ ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਅਤੇ ਸੇਬਰ ਜੈੱਟ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਿੜੇ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਮ ਵੀਰ ਚੱਕਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਹਨ। 16 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਏ. ਏ. ਕੇ. ਨਿਆਜ਼ੀ ਨੇ ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅਮਲੇ ਦੇ ਲਗਭਗ 93,000 ਜੀਅ ਕੈਦ ਹੋ ਗਏ।

ਕਿੱਥੇ: ਪੂਰਬੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤ ਢਾਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ; ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਹੁਸੈਨੀਵਾਲਾ, ਸਹਿਜਰਾ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਸ਼ਕਰਗੜ੍ਹ; ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲੋਂਗੇਵਾਲਾ; ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜੀ ਇਸ ਜਿੱਤ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਉੱਤੇ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰੋੜਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, 1986 ਤੋਂ 1992 ਤੱਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਨਵੰਬਰ 1984 ਦੀ ਸਿੱਖ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ 1976 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬਰਖ਼ਾਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਓਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 7 ਜੂਨ 1984 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ।