1960-61 ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ
Punjabi Suba Morcha of 1960-61
1960-61 ਦਾ ਸੱਤ ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਾ: ਸਰਕਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 30,000 ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ 57,129 ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੋਰਚਾ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ 9 ਜਨਵਰੀ 1961 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ।
ਕੌਣ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਮੋਰਚਾ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 10 ਮਈ 1960 ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੇਲ੍ਹ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਘੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫ਼ੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਟੇਟ ਦੀ ਆੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ), ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਹਿਰੂ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਲਈ 1955 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਮੋਰਚਾ ਸੀ।
- ਜਨਵਰੀ 1960: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ 140 ਵਿੱਚੋਂ 136 ਸੀਟਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ; ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ), ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ 24 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਲੈਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ।
- 30 ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਤੇ 10 ਮਈ: "ਹੁਣ ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ" ਦਾ ਮਤਾ (ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ), ਫਿਰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ "ਕਰੋ ਜਾਂ ਮਰੋ" ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਐਲਾਨ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)। 22 ਮਈ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਕਨਵੈਨਸ਼ਨ ਨੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਮੰਗ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ।
- 23, 24 ਜਾਂ 25 ਮਈ ਦੀ ਰਾਤ: ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ (ਰਾਤ ਬਾਰੇ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਟਾਈਮਜ਼ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਹੈ)। ਪਹਿਲੀ ਫੜੋ-ਫੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 500 ਲੋਕ ਫੜੇ ਗਏ, ਜਦਕਿ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਮੁਤਾਬਕ ਲਗਭਗ 250, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਵਿਧਾਇਕ ਸਨ। 30 ਮਈ ਤੋਂ ਗਿਆਰਾਂ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਮਗਰੋਂ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ।
- 12 ਜੂਨ: ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਜਲੂਸ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤਾ। 14 ਜੂਨ ਤੱਕ ਯੀਅਰ ਬੁੱਕ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ 2,457 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਗਿਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਗਰੇਵਾਲ ਮੁਤਾਬਕ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 18,000 ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ।
- 15 ਅਗਸਤ: ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ "ਸਟੇਜ ਤਮਾਸ਼ਾ" ਕਿਹਾ। 21 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੇ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ," ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਮੰਗ ਕਿਹਾ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)।
- 9 ਅਤੇ 10 ਅਕਤੂਬਰ: ਬਠਿੰਡਾ ਜੇਲ੍ਹ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਜਲੂਸ ਉੱਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਨਾਲ ਛੇ ਜਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ।
- 18 ਦਸੰਬਰ ਤੋਂ 9 ਜਨਵਰੀ: ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਦਾ ਮਰਨ ਵਰਤ।
ਮੋਰਚਾ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ 9 ਜਨਵਰੀ 1961 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਤੋੜਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਜੇਲ੍ਹ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 30,000 ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 57,129 ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ 23,000 ਅਤੇ 57,000 ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਤੰਤਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ (ਕੇ.ਐੱਮ. ਮੁਨਸ਼ੀ, ਐੱਨ.ਸੀ. ਚੈਟਰਜੀ, ਐੱਨ.ਸੀ. ਅਗਰਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੈਂਪਬੈਲਪੁਰੀ) ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਸਖ਼ਤ ਪਾਇਆ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਅੱਡੇ ਨਹੀਂ ਬਣਨੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੈਂਪਬੈਲਪੁਰੀ ਨੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ (ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ)।
ਕਿੱਥੇ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਜਿੱਥੇ ਜਥੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਦੂਜਾ ਮੁਹਾਜ਼ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਮੰਗ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਨਹੀਂ ਮੰਗ ਰਹੇ।" 8 ਜਨਵਰੀ 1961 ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ "ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ" ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1961 ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀਆਂ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਵਰਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੂਟਿੰਗ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਸੰਤ ਫ਼ਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੈ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਬਣਨ ਤੱਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।
ਤੰਦਾਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Punjabi Suba Movement (entry by Karnail Singh Doad), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Tara Singh, Master (1885-1967) (entry by Baldev Raj Nayar), The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- History of Sikh Struggles, vol. I (Gurmit Singh), pp. 126-142, Atlantic Publishers & Distributors, New Delhi, 1989. archive.org
- A History of the Sikhs, vol. 2: 1839-2004 (Khushwant Singh), pp. 296-297, Oxford University Press, 2004. archive.org
- The Sikhs of the Punjab (J. S. Grewal), pp. 197-198, Cambridge University Press (New Cambridge History of India II.3), revised edition, 1998. archive.org
- Akali Dal and Punjabi Suba entry, The Times of India Directory and Year Book 1961-62, The Times of India, Bombay, 1961. archive.org