ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਕੌਣ: ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ (ਜਨਮ 1682, ਪਹੂਵਿੰਡ ਵਿੱਚ, ਭਗਤਾ ਅਤੇ ਜਿਉਣੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ), ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ, ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੈਮੂਰ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਇਬ।

ਕੀ ਹੋਇਆ: 1757 ਵਿੱਚ ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਨੇ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕੀ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਚੱਲ ਪਏ। ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 5,000 ਸਿੰਘ ਸਨ। ਜਹਾਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੱਗੇ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਗੋਹਲਵੜ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਉਡੀਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਮਸਰ ਕੋਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ 11 ਨਵੰਬਰ 1757 ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੀਸ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੱਢਿਆ ਸੀਸ ਅਤੇ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਖੰਡਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਣ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਦੰਤ-ਕਥਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਵਰ ਕੋਲ ਗਰਦਨ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਡੇਗਿਆ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੜਾਈ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 13 ਨਵੰਬਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।

ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ: ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਕੋਲੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ 1706 ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁੜ ਆ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ 1726 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਬੀੜ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਰੂਪ ਲਿਖਵਾਏ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਅਤੇ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਬਾਨੀ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਟਕਸਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਰੁਕਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸੰਤ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਤੱਕ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਕਿੱਥੇ: ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚਕਾਰ। ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਡਿੱਗੇ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਕੋਲ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਅਸਥਾਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੰਥ ਲਈ ਉਸ ਵਿਦਵਾਨ-ਯੋਧੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਮਿਸਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਅਤੇ 1758 ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ, ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਅਤੇ ਮਰਾਠਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਫੜੇ ਹੋਏ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਵਾਇਆ।