ਸਰਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ

ਸਰਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ (1865 ਤੋਂ 1926), ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰਾ ਨੰਗਲੀ ਦੇ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਥਾਪੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ, ਯਾਨੀ ਮੈਨੇਜਰ, ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਡਿਪਟੀ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਆਫ਼ ਪੁਲਿਸ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕੋਰਟ ਆਫ਼ ਵਾਰਡਜ਼ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੋਈ, 1885 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੰਭਾਲੀ, 1888 ਵਿੱਚ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਬਣੇ ਅਤੇ 1913 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀਆਈਈ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਮਿਲਿਆ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਉਹ ਕੋਹਾਲਾ ਦੇ ਉਸ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਜੋ 1886 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਬਣਨ ਦੀ ਤਰੀਕ ਬਾਰੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਗੱਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1 ਜੁਲਾਈ 1902 ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਸਮਾਂ 1907 ਤੋਂ 1920 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਧਾਰਕਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿ ਸਰਬਰਾਹ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਚੁਣੇ, ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥਾਪਿਆ। ਸ਼ੀਨਾ ਪਾਲ ਦਾ ਜਰਨਲ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਪਰਚਾ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਸਟੇਟ ਆਰਕਾਈਵਜ਼ ਦੀਆਂ ਫ਼ਾਈਲਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਈ 1905 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੈਨੇਜਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ

• 1 ਮਈ 1905: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੂਜਾ ਲਈ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬੈਠਣ, ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਕੱਪੜੇ ਨਾ ਧੋਣ, ਥੁੱਕਣ ਜਾਂ ਕੁਰਲੀਆਂ ਨਾ ਕਰਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਪੂਜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ 4 ਮਈ ਨੂੰ ਇਕੱਠ ਕਰ ਕੇ ਰੋਸ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ। 6 ਮਈ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਆ ਗਏ, ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 7 ਮਈ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਪਾਲਣਾ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 13,000 ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪਟੀਸ਼ਨ ਵੀ ਸੀ (ਪਾਲ)।
• 1919: 13 ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦਾ ਸ਼ਰੇਆਮ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦ ਅਕਾਲੀ ਮੂਵਮੈਂਟ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਸਿਰੋਪੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡਾਇਰ ਨੇ ਲੰਮੇ ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
• ਅਗਸਤ 1920: ਆਪਣੇ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦਿੱਤਾ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਮੁਤਾਬਕ 29 ਅਗਸਤ ਨੂੰ। ਅਗਸਤ 1920 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਨੋਂ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਸ਼ਰੇਆਮ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ (ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ)।
• 1 ਜਨਵਰੀ 1921: ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਈਟ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਸਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ, ਕੇਸੀਆਈਈ ਵਜੋਂ।

ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫ਼ੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਵੱਖ ਕਰ ਲਏ ਸਨ, ਇੱਕ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਿਰੇ ਨਾ ਲੱਗਿਆ, ਅਤੇ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।

ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ (ਜੁਲਾਈ 2022) ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿਮਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਹਨ। ਮਾਨ ਨੇ ਡਾਇਰ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਉਦੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਜੀ. ਏ. ਵਾਥਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਬੰਬਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕੀਤਾ। ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਨੇ ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਡਾਇਰ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕਾਲਾ ਪੰਨਾ ਆਖਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਰਬਰਾਹ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਦਿਖਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਪੰਥ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਥਾਪੇ ਬੰਦੇ ਕੋਲ ਹੋਣ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।