ਘਟਨਾ
ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ: ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਅਤੇ ਗੰਗਸਰ ਦੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਲਈ
ਜੁਲਾਈ 1923 ਵਿੱਚ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀ ਜਥੇ ਦੋ ਸਾਲ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲੀ, ਅਤੇ ਅਗਸਤ 1925 ਵਿੱਚ ਮੋਰਚਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਕੌਣ: ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ। ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਥਾਪੜੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੋਸ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਸੀ।
ਕੀ ਹੋਇਆ: 9 ਜੁਲਾਈ 1923 ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਬਾਲਗ਼ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਗੱਦੀ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਕਿਹਾ। 25 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦੌਰਾਨ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣਾ ਪਾਠੀ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬੇਅਦਬੀ ਮੰਨਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਆਰਜ਼ੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ 60 ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੱਦਾਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਹੇਠ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਦੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਕੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਰੋਟੀ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਜਥੇ ਭੇਜ ਕੇ ਦਿੱਤਾ।
9 ਫ਼ਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ 500 ਦਾ ਇੱਕ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। 21 ਫ਼ਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 19 ਸ਼ਹੀਦ ਅਤੇ 29 ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਸਨ। 14 ਮਾਰਚ ਨੂੰ 500 ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾਂ ਹੋਰ ਜਥੇ ਆਏ, ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਅਤੇ ਸ਼ੰਘਾਈ ਤੋਂ ਵੀ ਜਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਗਵਰਨਰ ਸਰ ਮੈਲਕਮ ਹੇਲੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਪੱਖੀ ਸੁਧਾਰ ਕਮੇਟੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੌਮ ਵਿੱਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰੇ ਨਾ ਚੜ੍ਹੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ।
ਕਿੱਥੇ: ਜੈਤੋ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ, ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਤੁਰਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲ 7 ਜੁਲਾਈ 1925 ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੇਲੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤੇ ਅਕਾਲੀ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ 6 ਅਗਸਤ 1925 ਨੂੰ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਿੱਤ ਲਈ, ਪਰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਮੋਰਚਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ।
ਟਾਈਮਲਾਈਨ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹੋਇਸਦੇ ਕਨੈਕਸ਼ਨ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ
- Jaito Morcha, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org
- Akali Movement, The Encyclopaedia of Sikhism (ed. Harbans Singh), Punjabi University, Patiala. eos.learnpunjabi.org